Qlobal güc balansının dəyişməsi
Bipolyar dünyadan çoxqütblü dünya nizamına keçid – Superdövlətlərin rəqabəti və region ölkələrinin artan nüfuzu
Faktum.az xəbər verir ki, XXI əsrin ilk rübündən etibarən beynəlxalq münasibətlər sistemində dərin və köklü struktur dəyişiklikləri müşahid olunmaqdadır. İkinci Dünya Müharibəsindən sonra ABŞ və SSRİ arasında formalaşan “bipolyar” (ikiqütblü) daxili nizam, Soyuq Müharibənin başa çatması ilə yerini müvəqqəti təkqütblü hegemonluğa versə də, günümüzdə qlobal geopolitik arxitektura sürətlə “çoxqütblü” modelə transformasiya olunur. Bu keçid prosesi böyük güclər arasında yeni rəqabət dalğası yaradır və beynəlxalq təhlükəsizlik sistemini yenidən formalaşdırır.
Qlobal güc mərkəzlərinin coğrafiyasının dəyişməsi ilk növbədə iqtisadi və hərbi resursların Qərbdən Şərqə doğru sürüşməsi ilə izah olunur. ABŞ və Qərb bloku hələ də qlobal maliyyə və hərbi üstünlüyünü saxlasa da, Çinin kəskin iqtisadi yüksəlişi, Rusiyanın hərbi-strateji iddiaları və BRICS kimi blokların genişlənməsi beynəlxalq sistemdə güclərin bölünməsini qaçılmaz etmişdir. Bu vəziyyət superdövlətlər arasında ticarət müharibələri, rəqəmsal suverenlik uğrunda mübarizə və regional münaqişələr vasitəsilə təzahür edən yeni Soyuq Müharibə dinamikasını tətikləyir.
Çoxqütblü sistemin ən diqqətçəkən tərəflərindən biri isə “orta güclər” və ya regional lider dövlətlərin artan nüfuzudur. Türkiyə, Hindistan, Səudiyyə Ərəbistanı və Braziliya kimi ölkələr artıq təkcə böyük dövlətlərin siyasətinə uyğunlaşmır, öz müstəqil xarici siyasət gündəliklərini diktə edirlər. Onlar qlobal bloklar arasında balanslı neytrallıq saxlayaraq, həm ticarət yollarının, həm də energetika təhlükəsizliyinin əsas təminatçısına çevrilirlər. Beynəlxalq təşkilatların və mövcud hüquq normalarının zəiflədiyi bu keçid dövründə çoxqütblülük qlobal siyasətə həm yeni imkanlar, həm də unpredictable (öncədən proqnozlaşdırıla bilməyən) geopolitik risklər gətirir.