Azərbaycan Respublikasının vergi sistemi: Məcəllənin 4-cü maddəsinin hüquqi və iqtisadi analizi
Faktum.az xəbər verir ki, Azərbaycan Respublikasının Vergi Məcəlləsinin 4-cü maddəsi ölkənin bütün iqtisadi və maliyyə münasibətlərinin tənzimlənməsində фундаментал rol oynayan vergi sisteminin hüquqi strukturunu müəyyən edir. Bu maddə dövlətin fiskal siyasətinin əsas prinsiplərini, vergilərin bölunmə iyerarxiyasını, bələdiyyələrin maliyyə müstəqilliyini və fövqəladə iqtisadi şəraitlərdə dövlətin tətbiq edə biləcəyi xüsusi mexanizmləri özündə cəmləşdirir.
Qanunvericiliyə əsasən, Azərbaycan Respublikasında vergilər üç inzibati-ərazi səviyyəsi üzrə təsnif edilir: dövlət vergiləri, muxtar respublika vergiləri və yerli (bələdiyyə) vergiləri. Dövlət vergiləri ölkənin bütün ərazisində məcburi xarakter daşıyır və mərkəzi büdcənin əsas gəlir mənbəyini təşkil edir. Naxçıvan Muxtar Respublikasında isə yerli qanunvericilik aktlarına uyğun tənzimlənən muxtar respublika vergiləri tətbiq olunur. Bələdiyyə vergiləri isə yerli özünüidarəetmə organlarının maliyyə bazasını möhkəmləndirmək məqsədi daşıyır. Burada diqqətçəkən mühüm məqam bələdiyyələrin vergilər üzrə malik olduğu müəyyən muxtariyyətdir: onlar qanunvericilikdə göstərilmiş yuхarı hədlər çərçivəsində öz ərazilərindəki vergi ödəyicilərinə güzəştlər tətbiq edə, vergini azalda və ya vergi ödəyicisini müvəqqəti azad edə bilərlər.
Maddənin digər strateji tərəfi xüsusi və müvəqqəti vergi rejiminin tətbiqi qaydalarıdır. Xüsusi vergi rejimləri investisiya mühitini stimullaşdırmaq və ya strateji sahələri (neft-qaz sazişləri, xüsusi iqtisadi zonalar) inkişaf etdirmək üçün hesablanma və ödənişdə xüsusi güzəştlər nəzərdə tutur. Müvəqqəti vergi rejimi isə pandemiya, təbii fəlakət və ya qlobal iqtisadi böhranlar zamanı biznes subyektlərinin iflasdan qorunması və iqtisadi sabitliyin saxlanılması üçün çevik tənzimləmə aləti kimi çıxış edir. Nəhayət, maddənin sonuncu bəndi hüquqi dövlət prinsipinə söykənərək yalnız qanunla təsbit olunmuş vergilərin tutula biləcəyini, Vergi Məcəlləsindən kənar hər hansı digər ödənişin tələb olunmasının qanunsuzluq təşkil etdiyini birmənalı olaraq vurğulayır.