Opera sənətinin İtaliyada yaranması və Şərqdə ilk opera: “Leyli və Məcnun” fenоmeni
Faktum.az xəbər verir ki, sintetik sənət növü olan opera XVI əsrin sonlarında İtaliyanın Florensiya şəhərində “Florensiya Kameratası” adlı humanist şair, musiqiçi və alimlər birliyi tərəfindən irəli sürülmüşdür. Antik yunan tragediyasını bərpa etmək məqsədilə yaranan bu yeni janr – söz, musiqi və teatrın vəhdətindən doğan ilk əsər olan Якопо Периnin “Dafna” (1598) operası ilə Avropa mədəniyyətinin aparıcı formasına çevrildi. Sonrakı əsrlərdə opera Avropanın dörd bir yanına yayılsaydı da, Şərq dünyasında tamamilə yad və fərqli bir sənət dili kimi qəbul edilirdi.
Ancaq 25 yanvar 1908-ci ildə (köhnə təqvimlə 12 yanvar) Bakıda, Hacı Zeynalabdin Tağıyevin teatrında dahi Azərbaycan bəstəkarı Üzeyir Hacıbəyli tərəfindən səhnələşdirilən “Leyli və Məcnun” operası təkcə Azərbaycanın deyil, bütövlükdə bütün Şərq və İslam dünyasının ilk operası olaraq tarixə düşdü. Məhəmməd Füzulinin eyniadlı poemyası əsasında qələmə alınan bu əsər, klassik Avropa operasının kanonik formaları (uvertüra, xor, simfonik orkestr) ilə Azərbaycan xalqının minillik Improvizasiyalı muğam sənətini birləşdirərək musiqi dünyasında tamamilə yeni — “Muğam-opera” janrının təməlini qoydu.
“Leyli və Məcnun” феноmeni onda idi ki, Üzeyir Hacıbəyli Şərq dinləyicisinə Avropa formalı teatrı yad bir element kimi deyil, öz doğma musiqisi və mənəvi kökləri vasitəsilə təqdim etdi. Qəhrəmanların daxili sarsıntıları, faciəvi sevgisi və fəlsəfi dialoqları “Segah”, “Məhur-Hindi”, “Çahargah” kimi muğam destgahları ilə ifadə olundu. Şərqdə opera sənətinin təməlini qoyan bu tarixi addım, sonrakı onilliklərdə bütün Yaxın və Orta Şərqdə milli bəstəkarlıq məktəblərinin və professional musiqi teatrlarının təşəkkül tapmasına güclü təkan verdi.