Zehnin həndəsi qəlibləri: “Tetris effekti” və reallığı formalaşdıran vərdişlər

Faktum.az xəbər verir ki, uzun saatlar boyunca eyni kompüter oyununu oynadıqdan, intensiv hər hansı təhlil üzərində işlədikdən və ya monoton bir fiziki fəaliyyətlə məşğul olduqdan sonra gözlərimizi yumduqda həmin fəaliyyətin vizual kadrlarının, naxışlarının gözümüzün önündə canlanması hər birimizə tanış olan təcrübələrdəndir. Yuxuya gedərkən və ya gündəlik həyatda ətraf aləmə baxarkən beynimizin gerçəkliyi həmin monoton fəaliyyətin məntiqi ilə çərçivələməsi psixologiyada və neyroelmdə “Tetris effekti” adlanır. Adını 1980-ci illərin sonlarında kütləviləşən məşhur həndəsi fiqur oyunundan alan bu fenomen, insan beyninin neyroplastiklik qabiliyyətinin və zehni şəkillənmə mexanizminin ən bariz göstəricilərindən biridir.

Fenomenin elmi mahiyyəti ilk dəfə Stenford Universitetinin və Harvard Tibb Məktəbinin tədqiqatçıları tərəfindən dərindən öyrənilmişdir. Məlum olmuşdur ki, fərd gün ərzində saatlarla “Tetris” oynadıqda, gecə yuxunun ilkin fazalarında və ya oyaq ikən beynin vizual qabığı həmin həndəsi fiqurları xəyali olaraq birləşdirməyə, boşluqları doldurmağa davam edir. Hətta insan market rəflərindəki qutulara, şəhərdəki binaların düzülüşünə və ya küçədəki daşlara baxarkən şüursuz şəkildə onları bir-birinə geyindirmək, yapışdırmaq istəyir. Tədqiqatlar göstərir ki, amneziyadan (yaddaş itkisindən) əziyyət çəkən və uzaqmüddətli yaddaşı zədələnmiş xəstələr bile “Tetris” oynadıqdan sonra oyunu oynadıqlarını xatırlamasalar da, yuxularında düşən həndəsi bloklar gördüklərini bildirirlər. Bu durum “Tetris effekti”nin beynin prosedural və ibtidai vizual yaddaş sistemlərinə nə qədər dərin nüfuz etdiyini göstərir.

Neyrobioloqlar vurğulayırlar ki, bu efekt yalnız sadə bir oyun illüziyası ilə məhdudlaşmır; o, gündəlik təfəkkürümüzün, peşə deformasiyamızın və dünya görüşümüzün necə formalaşdığının ümumiləşdirilmiş modelidir. Məsələn, gün ərzində saatlarla maliyyə cədvəlləri ilə işləyən bir mühasib həyatdakı hər bir sosial münasibəti mənfəət-zərər balansı kimi görməyə başlayır; proqramçılar gündəlik problemləri kod məntiqi ilə həll etməyə meyllənir; xəbər lentlərini davamlı izləyən fərdlər isə dünyanı xaos və təhlükə bucağından qavrayır. Beyin enerji baxımından qənaətcil bir orqan olduğu üçün, ən çox təkrar olunan zehni nümunələri şəbəkələşdirir və dünyanı həmin hazır süzgəcdən keçirərək şəkilləndirir.

Sosioloqlar və psixoloqlar xəbərdarlıq edirlər ki, rəqəmsal əsrdə alqoritmlərə və məhdud məzmunlara xroniki maruz qalmaq təfəkkürümüzdə dərin “Tetris effekti” yaradır. Zehnin elastikliyini, yaradıcılığını və obyektiv qavrayışını qoruyub saxlamaq üçün vərdişləri şaxələndirmək, fərqli zehni sahələrə toxunmaq və beyni təktonik təkrar qəliblərindən azad etmək müasir insanın idrak azadlığı üçün zəruridir.