Hüquq tarixinin absurd mirası
Dünyada hələ də qüvvədə olan qəribə qadağalar
Faktum.az xəbər verir ki, hüquq sistemləri cəmiyyətin nizamını, təhlükəsizliyini və sosial ədaləti qorumaq üçün formalaşdırılır. Lakin tarixin müxtəlif dövr və şəraitlərində qəbul edilmiş, zaman keçdikcə unudularaq rəsmi şəkildə ləğv olunmayan yüzlərlə absurd qanun müasir dünyamızda hələ də hüquqi qüvvəsini saxlayır. Sosioloqlar və hüquqşünaslar bildirirlər ki, bu cür “desuetudo” (tətbiq olunmayan, amma kağız üzərində qalan) qanunlar müəyyən bir dövrün spesifik lokal böhranlarına və ya mənəvi baxışlarına cavab olaraq doğulsa da, bu gün oxuyanlarda təəccüb və təbəssüm doğurur.
Dünya təcrübəsinə nəzər saldıqda hüquqi tənzimləmələrin bəzən insan həyatının ən gözlənilməz detallarına müdaxilə etdiyini görmək olar. Məsələn, Böyük Britaniyada 1872-ci ildən qüvvədə olan Sərxoşluq Qanununa (Licensing Act) əsasən, meyxana və ya pab mühitində formal olaraq sərxoş vəziyyətdə olmaq qanunazidd sayılır. Şotlandiyada isə 19-cu əsrin unudulmuş qanunlarına görə, sərxoş halda inək idarə etmək rəsmən cinayət hesab olunur. İtaliyanın Milan şəhərində introduces olunmuş köhnə bir bələdiyyə qaydası isə fərdlərdən dəfn mərasimləri və xəstəxana ziyarətləri müstəsna olmaqla, ictimai yerlərdə hər zaman gülümsəməyi tələb edir.
Bununla yanaşı, ekoloji və urbanistik səbəblərlə qoyulmuş, lakin forma etibarilə qəribə görünən müasir qadağalar da mövcuddur. Sinqapurda küçələrin təmizliyini və ictimai nəqliyyatın fasiləsiz işini qorumaq məqsədilə saksağan saqqızının (chewing gum) satışı və idxalı rəsmən qadağan olunmuşdur. İtaliyanın Venesiya şəhərində tarixi abidələrin zərər görməməsi və gigiyenanın saxlanılması üçün göyərçinləri yemləmək ağır cərimələrlə nəticələnir. Avstraliyanın Viktoriya ştatında isə uzun illər boyunca sertifikatlı elektrik olmadan evdə lampa dəyişdirmək hüquqi məsuliyyət yaradırdı.
Bu tür köhnəlmiş və ya həddindən artıq detalçı normativ aktlar hüquq sistemlərinin vaxtaşırı yenilənməsinin (kodifikasiya) nə qədər zəruri olduğunu göstərir. Formal olaraq tətbiq edilməsələr də, bu absurd qadağalar bəşəriyyətin hüquq təfəkkürünün keçdiyi marşrutu və müxtəlif dövrlərin sosial psixologiyasını öyrənmək baxımından maraqlı bir tarixi arxiv rolunu oynayır.