Buludlardakı simalar
Pareidolia fenomeninin təkamül kökləri və beynimizin tanıma instinkti
Faktum.az xəbər verir ki, qəhvə köpüyündə tanış bir insan profilini görmək, köhnə avtomobilin ön hissəsini təəccüblənmiş simaya bənzətmək və ya axşamüstü səmadakı buludlarda müxtəlif siluetlər seçmək demək olar ki, hər bir insanın uşaqlıqdan bəri qarşılaşdığı maraqlı təcrübələrdəndir. Tamamilə təsadüfi formalara, cansız əşyalara və ya naxışlara mənalı insan üzləri və ya obrazlar yükləməyimiz elmi dildə pareidolia adlanır. İllüziya kimi görünən bu psixoloji və neyroloji proses əslində təsadüfi bir xəta deyil, insan beyninin milyon illik təkamül müddətində formalaşdırdığı ən həyati müdafiə mexanizmlərindən biridir.
Neyrobioloqlar və təkamül psixoloqları izah edirlər ki, insan beyni vizual informasiyanı emal edərkən tanıdığı obrazları, xüsusilə də insan üzlərini və emosiyalarını skan etməyə xüsusi həssaslıqla proqramlaşdırılıb. İbtidai dövrlərdə vəhşi təbiətdə yaşayan ucdantutma ovçu-yığıcı insanlar üçün kolluqda gizlənən bir yırtıcının hərəkətini və ya baxışını vaxtında fərq etmək həyat ilə ölüm arasında qərar rolunu oynayırdı. Təkamül bu nöqtədə sərt bir riyazi prinsip izləmişdir: təbiətdə təsadüfi bir qayanı və ya ağac kökünü səhvən yırtıcı hesab edib qorxmaq (yalançı müsbət) insan üçün heç bir zərər törətmirdi; lakin əksinə, kolluqdakı əsl təhlükəni insan siması və ya yırtıcı kimi tanıya bilməmək (yalançı mənfi) isə fərdin həyatına son qoyurdu. Məhz bu səbəbdən beyin boşluqları doldurmağa və qeyri-müəyyən formalarda dərhal tanış obrazlar tapmağa meyilli olmuşdur.
Müasir dövrdə isə bu qədim instinkt texnologiya, memarlıq və gündəlik əşyalar dünyasında özünü pareidolia şəklində büruzə verir. Beynimizin vizual qabığında xüsusi bir bölgə — füziform üz sahəsi (fusiform face area) — tamamilə üzləri tanımağa cavabdehdir və bu mexanizm o qədər həssas işləyir ki, hətta sima olmayan obyektlərdə belə iki nöqtə və bir xətt gördükdə onu dərhal beyin şüurumuzda insan üzünə çevirir. Pareidolia insanın təbiətdəki mənasız xaosa məna qatmaq, əşyalara can vermək və vizual dünyanı öz təfəkkür süzgəcindən keçirərək anlamaq istəyinin ən heyrətamiz sübutudur.