Təbiətin kəskin ətri: Yarpızın təbabətdəki yeri, faydaları və ehtiyat tədbirləri
Faktum.az xəbər verir ki, Azərbaycan təbiətinin, çay kənarlarının və sulaq ərazilərinin ən xarakterik bitkilərindən biri olan yarpız (Mentha pulegium), botanikada nanə kimilər fəsiləsinə daxil olan unikal bir növ kimi tanınır. Xalq arasında “çöl nanəsi” və ya “yarpız otu” kimi də adlandırılan bu bitki, yüksək konsentrasiyalı efir yağları və kəskin xoş ətri ilə əsrlər boyu həm Şərq, həm də Qərb təbabətində müalicəvi vasitə kimi istifadə edilmişdir. Tərkibindəki biologik aktiv birləşmələr yarpızı yalnız mətbəxin ətirli ədviyyatı değil, həm də güclü təbii antiseptik və həzm sisteminin tənzimləyicisi kimi səciyyələndirir.
Fitoterapevtlər və botaniklər yarpızın orqanizmə çoxşaxəli fizioloji təsirlərini xüsusi vurğulayırlar. Bitkinin tərkibindəki puleqon, mentol və müxtəlif flavonoidlər tənəffüs yollarının təmizlənməsində, bronxların rahatlamasında və öskürəyin yumşaldılmasında müstəsna rol oynayır. Həzm şirələrinin ifrazını artıraraq mədə-bağırsaq spazmlarını, köpü və ürəkbulanmanı aradan kaldıran yarpız, eyni zamanda təbii iltihabəleyhinə və mikroblara qarşı vasitə kimi ağız boşluğu gigiyenasında, diş əti problemlərində istifadə olunur. Təbii sakitləşdirici xüsusiyyəti sayəsində gərginliyi azaldır, baş ağrılarını yüngülləşdirir və sinir sisteminin rahatlamasına kömək edir.
Bununla yanaşı, yarpızın tərkibindəki bəzi güclü maddələr onun istifadəsində xüsusi diqqət və ehtiyat tələb edir. Yarpızın tərkibində olan puleqon birləşməsi yüksək dozalarda qaraciyər və böyrəklər üçün toksik təsir göstərə bilər. Xüsusilə uşaqlıq əzələlərini kəskin yığma xüsusiyyətinə görə hamilə qadınlara yarpızdan və ya onun efir yağından istifadə etmək qətiyyən dözülməzdir, çünki bu durum düşük riskini kəskin artırır. Xroniki qaraciyər və böyrək xəstəliklərindən əziyyət çəkənlərə, eləcə də süd verən analara yarpız dəmləmələrini aşırı doza ilə qəbul etmək məsləhət görülmür.
Yarpızdan gündəlik həyatda maksimum fayda almaq üçün onu düzgün dərəcədə və formalaşdırmada istifadə etmək lazımdır. Təzə yarpız yarpaqları salatlara, qatıq xörəklərinə və dovğaya bənzərsiz ətir və sərinləşdirici dad verir. Bir çay qaşığı qurudulmuş və ya təzə yarpızın üzərinə 200 ml qaynar su əlavə edib 5–7 dəqiqə dəmləməklə həzmə kömək edən təbii çay hazırlamaq mümkündür. Qrip və soyuqdəymə zamanı yarpız dəmləməsinin buxarı ilə inqalyasiya etmək tənəffüs yollarını sürətlə açır. Kosmetik və məişət məqsədilə isə yarpızın kəskin ətri həşəratları və ağcaqanadları uzaqlaşdırmaq üçün effektiv təbii qoruyucu rolunu oynayır.