Yeniyetməliyin əbədi saundtreki
Musiqi nostaljisi və beynin reminissensiya sirri
Faktum.az xəbər verir ki, neçə yaşımız olursa-olsun, radiosatıcıda və ya küçədən keçərkən qulağımıza çatan müəyyən bir mahnı bizi anında keçmişə – adətən 13-18 yaş aralığındakı gənclik illərimizə aparır. İllər ötsə də, həmin dövrdə dinlədiyimiz melodiyalar, əzbərlədiyimiz sözlər və hətta mahnının bizdə oyatdığı həyəcan ilk günkü təravətini saxlayır. Psixoloqlar və neyrobioloqlar illərdir müşahidə olunan bu maraqlı fenomeni “musiqili reminissensiya bumı” (musical reminiscence bump) adlandırırlar. Əksər insanların ömrünün sonunadək ən sevdiyi mahnıların məhz yeniyetməlik və ilk gənclik illərinə təsadüf etməsi təsadüf değil, insan beyninin neyrokimsəvi və emosional inkişafının xüsusi bir nəticəsidir.
Neyroelm mütəxəssisləri vurğulayırlar ki, 13–18 yaş aralığı beynimizin neyroplastiklik baxımından ən həssas və dinamik dövrüdür. Bu yaşlarda insan orqanizmi güclü hormonal dəyişikliklər yaşayır, beyində həzz və mükafat mərkəzi olan dopamin sisteminin fəallığı pik həddə çatır. Yeniyetməlik dövründə dinlənilən musiqi beynin emosional mərkəzi olan amiqdala və yaddaş qovşağı olan hippokampusda çox güclü elektrik və kimyəvi izlər buraxır. Həmin illərdə yaşanan ilk sevgilər, qazanılan ilk böyük dostluqlar, kimlik axtarışları və azadlıq hissi musiqi ilə sıx çulğalaşır. Musiqi həmin an yalnız bir melodiya değil, şəxsiyyətin formalaşdığı emosional fon rolunu oynayır.
Psixologiyada bu dövr həm də “kimlik kristallaşması” adlanır. İnsan 13–18 yaş arasında hansı sosial qrupa aid olduğunu, dünyanı necə qavradığını və kim olduğunu kəşf etməyə başlayır. Bu səbəbdən həmin illərdə mənimsənilən musiqi zövqü fərdin özünüifadə vasitəsinə çevrilir. Yaşlaşdıqca beynin yeni melodiya və ritmlərə cavab olaraq dopamin ifraz etmə intensivliyi azalır, gündəlik qayğılar və vərdişlər hissiyyatı nisbətən kütləşdirir. Lakin yeniyetməlikdə yaddaşa həkk olunmuş melodiyalar toxunulmaz qalır və istənilən an bizi həyatın ən coşğun, ən emosional dövrünə qaytaran sehrli bir qapı rolu oynayır.