Uğur illüziyası və görünməyən kütlə
“Survivor Bias” necə mühakimələrimizi korlayır?
Faktum.az xəbər verir ki, müasir motivasiya ədəbiyyatı, biznes kitabları və sosial media platformaları hər gün bizə eyni nağılı danışır: unversiteti yarımçıq qoyub milyarder olan girişimcilər, heç bir sərmayəsiz imperiya quranlar və ya ən çətin şəraitdən zirvəyə yüksələnlər. İnsan beyni bu parlaq hekayələri ilham mənbəyi kimi mənimsəməyə və onların izlədiyi marşrutu yeganə uğur düsturu saymağa meyillidir. Lakin bu cür analitik mühakimələrin arxasında riyaziyyatda və kognitiv psixologiyada “Survivor Bias” (Sağ qalanın tərəfkeşliyi) adlanan çox ciddi bir məntiq xətası dayanır. Bu fenomen, sistemdə yalnız bəlli bir süzgəcdən keçib “sağ qalan” nümunələrə diqqət yetirib, prosesdə məhv olan, fiaskoya uğrayan böyük əksəriyyəti tamamilə gözardı etməyimizdən qaynaqlanır.
Bu məntiq xətasının hüquq və statistika tarixinə düşmüş ən məşhur nümunəsi İkinci Dünya Müharibəsi illərində yaşanmışdır. Müttəfiq qüvvələr döyüşdən qayıdan qırıcı təyyarələrin gövdəsindəki güllə deşiklərini analiz edərək, zərbə alan hissələri — qanadları və mühərrik ətrafını — zirehləmək istəyirdilər. Lakin riyaziyyatçı Avraam Vald (Abraham Wald) dahiyanə bir fərqliliyi ortaya qoydu: qayıdan təyyarələrdəki güllə deşikləri təyyarənin zərbəyə dözə bildiyi yerləri gösterirdi. Əsl zirehlənməli olan yerlər isə zərbə aldıqdan sonra bazaya qayıda bilməyən, okeana düşüb məhv olan təyyarələrin vurulduğu nahiyələr — yəni mühərrikin özü və pilot kabinası idi. Tədqiqatçılar yalnız “sağ qalan” təyyarələri analiz etdikləri üçün əsl həqiqəti görməkdən kor olmuşdular.
Müasir dünyada bu təfəkkür xətası xüsusilə biznes və fərdi inkişaf sahələrində özünü qabarıq göstərir. Təhsilini yarımçıq qoyub böyük uğur qazanmış bir neçə məşhur texnologiya nəhənginin hekayəsinə baxaraq “təhsil lüzumsuzdur” nəticəsinə gəlmək, eyni addımı atıb müflis olan minlərlə gəncin mövcudluğunu danmaq deməkdir. Eynilə, yalnız uğurlu startapların strategiyalarını kopyalamaq bizi qələbəyə aparmır; çünki eyni strategiyanı tətbiq edib batan şirkətlərin niyə məğlub olduğunu öyrənmədikdə təhlil natamam qalır. Statistikanın görünməyən, batmış, susdurulmuş tərəfini hesaba qatmayan hər bir qərar illüziya üzərində qurulmuşdur.