Qədim xalq təbabətindən müasir farmakologiyaya
Faktum.az xəbər verir ki, bəşəriyyətin minilliklər boyunca xəstəliklərlə mübarizə aparmaq üçün sığındığı yeganə sığınacaq təbiətin zəngin apteki olmuşdur. Əsrlər boyu təcrübə, müşahidə və nəsil-nəsil ötürülən sınanmış biliklər sayəsində formalaşan qədim xalq təbabəti uzun müddət müasir elmi dairələr tərəfindən şübhə ilə qarşılanmış və ya empirik inanclar toplusu kimi qiymətləndirilmişdir. Lakin XXI əsrin biotexnologiya, etnobotanika və analitik kimya nailiyyətləri göstərir ki, əcdadlarımızın müalicəvi adlandırdığı bitkilərin pərdəarxasında çox dəqiq molekulyar mexanizmlər və kimyəvi qanunauğğunluqlar dayanır. Bu gün müasir farmakologiya köklərinə qayıdaraq unudulmuş təbii bitkilərin tərkibindəki aktiv maddələri təcrid edir, onları molekulyar səviyyədə yenidən sintez edərək qlobal tibbin ən mürəkkəb xəstəliklərinə qarşı effektiv dərman preparatlarına çevirir.
Etnobotaniklər və farmakoloqlar təbiətdən gələn bu müalicəvi gücün elmi əsaslarını və onun modern tibbdəki reinkarnasiyasını belə təhlil edirlər. Tarix boyu aspirindən tutmuş kimyaterapiya preparatlarına qədər bir çox mühüm dərmanın əsas təməli məhz bitkilərdən götürülmüşdür. Məsələn, qədim Çin təbabətində min ildən artıq müddətdə qızdırma və malyariya müalicəsində istifadə olunan pelin otunun müasir tibb tərəfindən yenidən kəşf edilməsi və tərkibindəki artemizinin maddəsinin təcrid olunması Nobel mükafatına layiq görülmüş və milyonlarla insanın həyatını xilas etmişdir. Oxşar şəkildə, söyüd qabığından salisilin turşusunun, porsuq ağacı və çöl gülü kimi bitkilərdən xərçəng əleyhinə alkaloidlərin, yaxud qədim Şərq təbabətində iltihabsöndürücü kimi istifadə edilən sarıkökdəki kurkuminin modern tibb tərəfindən araşdırılması bitki aləminin tükənməz kimyəvi xəzinə olduğunu növbəti dəfə sübut etmişdir.
Bu proses sadəcə qədim reseptlərin təkrarı deyil, təbiətin təcrübəsini yüksək elmi texnologiya ilə birləşdirən etnofarmakologiyadır. Müasir laboratoriyalarda qədim təbiblərin istifadə etdiyi mürəkkəb qarışıqların tərkibindəki yüzlərlə molekul arasından məhz müalicəvi təsir göstərən əsas aktiv maddə ayrılır, onun dozalası müəyyənləşdirilir və əks-təsirləri minimuma endirilir. Beləliklə, bir zamanlar folklorda və ya qədim əlyazmalarda qalan bitki tərkibli reseptlər bu gün klinik sınaqlardan keçərək rəflərdəki sertifikatlaşdırılmış həblərə və ampulalara transformasiya olunur.
Biomüxtəlifliyin qorunması təkcə ekoloji məsələ deyil, həm də gələcək tibbin və yeni dərmanların xilası deməkdir. Təbiətin minilliklər ərzində təkamül prosesində təkmilləşdirdiyi molekulyar zəncirlər modern elmin ən güclü müttəfiqi olaraq qalmaqdadır.