Kütləvi dinləmə və şəxsi həyatın sonu
Faktum.az xəbər verir ki, dostunuzla şifahi olaraq müzakirə etdiyiniz bir məhsulun bir neçə dəqiqə sonra sosial şəbəkə axınınızda reklam kimi qarşınıza çıxması artıq heç kimə təəccüblü gəlmir. Əlimizdə gəzdirdiyimiz smartfonlar, evimizdəki smart cihazlar, küçələrdəki üz tanıyan kameralar və alqoritmlər hər addımımızı, maraqlarımızı, hətta duyğularımızı anbaan qeydə alır. Джордж Оруэлlin “1984” romanındakı “Böyük Qardaş” konsepsiyası XXI əsrdə dövlətlərin və texnologiya nəhənglərinin birgə yaratdığı rəqəmsal nəzarət sisteminə dönmüşdür. Bəs bu yeni reallıqda “şəxsi həyatın məxfiliyi” anlayışı həqiqətən bitdimi?
Kiber-təhlükəsizlik ekspertləri və sosioloqlar kütləvi izləmə mexanizmlərini və onun cəmiyyətə təsirini belə təhlil edirlər. Müasir rəqəmsal dünyada istifadə etdiyimiz pulsuz xidmətlərin – sosial şəbəkələrin, axtarış sistemlərinin və xəritə tətbiqlərinin əsl xərci bizim fərdi məlumatlarımızdır. İstfadəçi müqavilələrini oxumadan qəbul etdiyimiz hər “razıyam” düyməsi ilə microfon, kamera, yerləşmə yeri və axtarış tarixçəsi üzərindəki nəzarəti rəqəmsal platformalara həvalə edirik.
Bu məlumatlar sadəcə ticari məqsədlər — hədəflənmiş reklamlar üçün toplanmır. Böyük Məlumat (Big Data) və süni intellekt alqoritmləri fərdlərin psixoloji portretini çıxarmaq, onların davranışlarını öncədən təxmin etmək və hətta siyasi seçimlərini istiqamətləndirmək gücünə malikdir. Dinləmə və izləmə sistemləri insanlarda görünməz bir özünüsenzura yaradır: izlənildiyini hiss edən fərd getdikcə azad düşünməkdən və fərqli fikir bildirməkdən çəkinməyə başlayır.
Digər tərəfdən, şifrələmə texnologiyaları (VPN, kiber-mühafizəli messencerlər) istifadəçilərə müəyyən dərəcədə gizlilik vəd etsə də, mütəxəssislər bunun tam təhlükəsizlik təmin etmədiyini bildirirlər. Metaməlumatlar (Metadata) – yəni kiminlə, nə vaxt və nə qədər müddət danışdığınız bilgisi – mesajın məzmunu qədər informativdir və tam rəqəmsal şəffaflıq yaradır.
Rəqəmsal əsrdə məxfilik artıq avtomatik verilən bir hüquq deyil, şüurlu şəkildə qorunması gərəkən rəqəmsal гигиена məsələsidir. Hər addımımızın rəqəmsal iz buraxdığı bir dövrdə şəxsi həyatın tam gizliliyi illüziyaya çevrilsə də, bu fərqindəliyi qorumaq fərdi azadlığın son qatıdır.