Təbii Və Sintetik Liflər: Tekstil Qulluğu Və Mikroplastik Təhdidi
Məişətimizin ayrılmaz tərkib hissəsi olan geyim və tekstil məhsulları yalnız estetik seçim değil, eyni zamanda biokimyəvi, ekoloji və gigiyenik xüsusiyyətlərə malik mürəkkəb materiallar kompleksidir. Müasir geyim sənayesində istifadə olunan parçalar təməl olaraq iki əsas qrupa – təbii və sintetik liflərə bölünür. Təbii liflər olan pambıq, yun və ipək yüksək nəfəsalma qabiliyyəti, hipoallergen xüsusiyyətləri və rütubət udma kapasitəsi ilə seçilir. Pambıq lifləri selüloz tərkibli olduğu üçün cildin hava mübadiləsini təmin edir, yun zülal (keratin) yapısı ilə istilik izolyasiyası yaradır, ipək isə hamar protein lifləri sayəsində dəridə sürtünməni minimuma endirir. Sintetik liflər – poliester, akril, neylon və elastan isə neft-kimya sənayesinin məhsulları olub, yüksək sürtünməyə dözümlülük, tez quruma və qırışmama üstünlüklərinə malikdir. Lakin sintetik materiallar nəfəsalma qabiliyyətinin aşağı olması səbəbindən dərinin tərləmə balansını pozur və bakteriyaların çoğalması üçün əlverişli mühit yaradır.
Tekstil məhsullarının uzunömürlülüyü və biokimyəvi strukturunun qorunması birbaşa onların yuyulma temperaturundan və qulluq qaydalarından asılıdır. Pambıq və kətan kimi dözümlü selüloz lifləri 40–60°C temperaturda yuyula bilsə də, yun və ipək kimi zülal mənşəli zərif parçalar 30°C-dən yüksək temperaturda struktur deformasiyasına uğrayır, sıxlaşır və ya formasını itirir. Sintetik parçaların yuyulmasında isə optimal temperatur 30–40°C təşkil edir. Sintetik liflərin yüksək temperaturda yuyulması liflərin zədələnməsini kəskin sürətləndirir və böyük ekoloji təhlükə yaradır.
Müasir tekstil sənayesinin və məişətin ən ciddi ekoloji problemlərindən biri yuma prosesi zamanı yaranan mikroplastik tullantılardır. Poliester, akril və neylon kimi sintetik parçalar hər yuma siklində paltar yuyan maşının barabanındakı mexaniki sürtünmə və suyun təsiri ilə milyonlarla mikroskopik lif (mikroplastik) xaric edir. Bu mikroplastiklər çirkab suları ilə dəniz və çay ekosistemlərinə daxil olur, dəniz canlıları tərəfindən udulur və qida zənciri vasitəsilə insan orqanizminə qədər çatır.
Mikroplastik tullantıların qarşısını almaq və parçaların ömrünü uzatmaq üçün məişətdə bir sıra effektiv tədbirlər görülməlidir. İlk növbədə, sintetik geyimləri aşağı temperaturda (30°C) və qısa (həssas) yuma rejimində yumaq mexaniki sürtünməni və lif qırılmasını azaldır. Yuma zamanı xüsusi mikroplastik tutucu torlardan (məsələn, Guppyfriend torları) və ya paltaryuyan maşınların drenaj şlanqına bərkidilən mikro-lif filtrlərindən istifadə etmək liflərin kanalizasiyaya axmasının qarşısını alır. Eyni zamanda, maşını tam dolduraraq yumaq geyimlər arasındakı sürtünməni azaldır. Təbii və davamlı materiallardan hazırlanmış geyimlərə üstünlük vermək isə həm fərdi fərdin dəri sağlamlığını qoruyur, həm də qlobal ekoloji yükü əhəmiyyətli dərəcədə azaldır.