Ev Mühitində Təbii Bio-Filtrlər

Müasir şəhər həyatında vaxtımızın böyük hissəsini keçirdiyimiz qapalı məkanlarda – mənzillərdə və ofislərdə havanın keyfiyyəti sağlamlığımız üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Mebellərdən, döşəmə örtüklərindən, lak-boya materiallarından, plastik əşyalardan və məişət kimyəsindən ayrılan formaldehid, benzol, ksilol, toluol və amonyak kimi uçucu üzvi birləşmələr (VOC) mənzil daxilində “Xəstə Bina Sindromu”na (Sick Building Syndrome) səbəb olur. Botanika və ekologiya elmində bitkilərin kök, yarpaq və torpaq mikroflorası vasitəsilə mühitdəki toksinləri soraraq zərərsizləşdirməsi prosesi fitoremediasiya (phytoremediasion) adlanır. Faktum.az xəbər verir ki, NASA tərəfindən aparılan klassik “Təmiz Hava Tədqiqatı” (Clean Air Study) nəticələrinə əsasən, müəyyən otaq bitkiləri kapilyar və ağızcıq (stomata) sistemləri vasitəsilə zərərli kimyəvi maddələri mənimsəyərək neytrallaşdırır.

Fitoremediasiya prosesi iki əsas botanik mexanizmə dayanır: birincisi, yarpaqların səthində yerləşən micro-ağızcıqlar vasitəsilə qaz halındakı toksinlərin absorbsiya edilməsi və fotosintez gedişatında metobolizmə qatılması; ikincisi, bitkinin kök sistemində yerləşən rhizosfera mikroorqanizmlərinin bu mürəkkəb üzvi birləşmələri parçalayaraq zərərsiz mineral maddələrə çevirməsidir.

Mənzil daxilində ən yüksək toksinabsorbsiya qabiliyyətinə malik olan və asan qulluq edilən əsas bitkilər:

Sansevieria (Dracaena trifasciata / Paşa qılıncı): Formaldehid, benzol, ksilol və toluolu daxilə çəkir. Ən mühüm anatomik üstünlüyü CAM metabolizminə (Crassulacean Acid Metabolism) malik olmasıdır; yəni digər bitkilərdən fərqli olaraq gecə saatlarında da oksigen xaric etməyə davam edir, bu da onu yataq otaqları üçün ideal edir.

Spathiphyllum (Sülh zanbağı / Lalə): Havanı formaldehid, benzol, trixloretiylen və amonyakdan təmizləyən ən universal bio-filtrdir. Eyni zamanda havanın nisbi rütubətini artıraraq havada uçuşan toz hissəciklərini azaldır.

Chlorophytum comosum (Hörümçək bitkisi / Qızsaçı): Karbon monoksid (dəm qazı) və formaldehidlə mübarizədə son dərəcə effektiivdir. Evdə evcil heyvanlar üçün tamamilə təhlükəsizdir.

Epipremnum aureum (Potos sarmaşığı): Sürətlə böyüyən, formaldehid və ksilolu təmizləyən, kölgəyədavamlı və elastik yaşam göstəriciləri olan bitkidir.

Bu bitkilərin fitoremediasiya funksiyasını maksimum dərəcədə yerinə yetirməsi üçün onların işıq və su rejiminin doğru tənzimlənməsi vacibdir:

İşıq Rejimi: Otaq bitkilərinin çoxu birbaşa düşən günəş işığından (yarpaq yanıqları yaradır) ziyadə, parlaq lakin diffuziyalı (dağınıq) işığı sevir. Sansevieria və Epipremnum aşağı işıq dərəcəsinə dözümlü olsa da, fotosintezin və nəticədə toksinabsorbsiyanın sürətlənməsi üçün bitkilər pəncərədən 1-2 metr məsafədə yerləşdirilməlidir.

Su Və Torpaq Rejimi: Otaq bitkilərinin məhv olmasının ən böyük səbəbi su azlığı deyil, həddindən artıq suvarma nəticəsində kök sisteminin oksigensiz qalaraq çürüməsidir (root rot). Suvarma zamanı əsas qayda: torpağın üst 2-3 sm qatı tamamilə quruduqdan sonra su verməkdir. Dibçək qabının altında mütləq drenaj dəlikləri olmalı və suvarma otaq temperaturunda, klorsuz su ilə aparılmalıdır. Yarpaqların üzərində toplanan toz tabəqəsi fitoremediasiya ağızcıqlarını qapadığı üçün müntəzəm olaraq rütubətli bezlə silinməlidir.