Xarici havadarları tərəfindən silahlandırılan ermənilər Azərbaycan ərazisinin 20%-ni işğal etmişdilər
Xarici havadarları tərəfindən silahlandırılan ermənilər Azərbaycan ərazisinin 20%-ni işğal etmişdilər
1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinin genişmiqyaslı müharibəyə çevrilməsi nəticəsində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin təxminən beşdə biri Ermənistan silahlı qüvvələrinin və onların dəstəklədiyi erməni qüvvələrinin nəzarətinə keçmişdi. Azərbaycanın işğal olunmuş əraziləri dedikdə yalnız keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ərazisi deyil, onun ətrafında yerləşən Kəlbəcər, Ağdam, Laçın, Qubadlı, Cəbrayıl, Füzuli və Zəngilan rayonları da nəzərdə tutulurdu. ATƏT-in Minsk Qrupunun 2005-ci ildə keçirdiyi faktaraşdırıcı missiya məhz Dağlıq Qarabağın ətrafındakı yeddi işğal olunmuş rayonda vəziyyəti araşdırmışdı. Azərbaycan ərazilərinin işğalı beynəlxalq təşkilatların sənədlərində dəfələrlə təsdiqlənib. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurası ardıcıl olaraq 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri qəbul etdi. 822 saylı qətnamə Kəlbəcər rayonunun və digər yeni işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərinin işğalçı qüvvələrdən dərhal çıxarılmasını tələb edirdi. 853 saylı qətnamədə Ağdam rayonunun və digər yeni işğal olunmuş ərazilərin ələ keçirilməsi pislənir və işğalçı qüvvələrin dərhal, tam və qeyd-şərtsiz çıxarılması tələb olunurdu. 884 saylı qətnamə isə Zəngilan rayonu və Horadiz şəhəri ilə bağlı işğal faktını qeyd edir və həmin ərazilərdən də qüvvələrin çıxarılmasını tələb edirdi. Bütün bu qətnamələr Təhlükəsizlik Şurasında yekdilliklə qəbul edilmişdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri ilə bağlı mühüm məqam ondan ibarətdir ki, sənədlərdə söhbət sadəcə “mübahisəli ərazilərdən” getmirdi. Qətnamələrdə konkret olaraq Azərbaycan ərazilərinin işğalından və işğalçı qüvvələrin həmin ərazilərdən çıxarılmasından bəhs edilirdi. 853 saylı qətnamə Ağdamın və digər Azərbaycan ərazilərinin ələ keçirilməsini pisləyir, işğalçı qüvvələrin geri çəkilməsini tələb edir və eyni zamanda Ermənistan hökumətini Dağlıq Qarabağ ermənilərinin qətnamələrin tələblərinə əməl etməsi üçün öz təsirindən istifadə etməyə çağırırdı. 884 saylı qətnamədə də Ermənistan hökumətinə öz təsirindən istifadə etmək və hərbi kampaniyanın genişləndirilməsi üçün qüvvələrə vasitələrin verilməsinin qarşısını almaq çağırışı edilirdi. İşğalın miqyası Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün ayrı-ayrı yaşayış məntəqələrinin deyil, ölkə ərazisinin böyük hissəsinin nəzarətdən çıxması ilə nəticələnmişdi. BMT sənədlərində Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin təxminən 20 faizinin işğal altında qalması və yüz minlərlə insanın öz yaşayış yerlərindən didərgin düşməsi barədə məlumatlar əksini tapıb. Azərbaycan hökumətinin BMT-yə təqdim etdiyi sənədlərdə də həmin dövr üçün ölkə ərazisinin “demək olar ki, beşdə birinin” işğal altında olduğu, Dağlıq Qarabağ və ona bitişik yeddi rayonun nəzarətdən çıxdığı bildirilirdi. İşğalın həyata keçirilməsində Ermənistanın hərbi, siyasi və maliyyə dəstəyinin rolu ilə bağlı ən mühüm beynəlxalq hüquqi mənbələrdən biri Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin “Çıraqov və başqaları Ermənistana qarşı” işi üzrə qərarıdır. Məhkəmə Dağlıq Qarabağ və ətraf ərazilər üzrə Ermənistanın təsir və nəzarətinin xarakterini araşdırarkən Ermənistanın həmin ərazilərdəki separatçı quruma hərbi, siyasi, maliyyə və digər dəstək göstərdiyini və bunun nəticəsində Ermənistanın ərazi üzərində effektiv nəzarət həyata keçirdiyini müəyyən etmişdi. Bu, siyasi bəyanat deyil, beynəlxalq məhkəmənin konkret iş üzrə gəldiyi hüquqi nəticədir. Məhkəmənin yanaşması xüsusilə Laçın rayonu ilə bağlı əhəmiyyətlidir. “Çıraqov və başqaları Ermənistana qarşı” işi Laçından olan azərbaycanlıların öz evlərinə, mülklərinə və yaşayış yerlərinə qayıda bilməməsi ilə bağlı idi. Məhkəmə Ermənistanın həmin ərazilər üzərində effektiv nəzarətinin mövcudluğunu və bunun insan hüquqları baxımından nəticələrini araşdırdı. Sonrakı AİHM materiallarında da Ermənistanın Dağlıq Qarabağ və ətraf ərazilər üzərində hərbi, siyasi və maliyyə dəstəyi vasitəsilə effektiv nəzarət həyata keçirdiyi məhkəmə tərəfindən müəyyən edilmiş fakt kimi xatırladılır.
- Zərdabi adına Əlvənd kənd tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru E. Xəlilov