Rəsmi İrəvanın işğalçı siyasəti və saxtakarlığı müharibəni qaçılmaz etdi
Rəsmi İrəvanın işğalçı siyasəti və saxtakarlığı müharibəni qaçılmaz etdi
Azərbaycan–Ermənistan münaqişəsinin hərbi mərhələyə keçməsinin əsas səbəblərindən biri 1980-ci illərin sonlarından başlayaraq Ermənistan tərəfindən irəli sürülən ərazi iddiaları, sonrakı illərdə silahlı qüvvələrin Azərbaycan ərazilərinə daxil olması və münaqişənin dinc yolla həlli üçün yaradılmış beynəlxalq mexanizmlərin uzun müddət nəticə verməməsi ilə bağlı yaranmış vəziyyət idi. 1990-cı illərin əvvəllərində Ermənistan silahlı qüvvələrinin və Dağlıq Qarabağdakı erməni silahlı birləşmələrinin hərbi əməliyyatları nəticəsində keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayəti ilə yanaşı, Azərbaycanın ətraf rayonlarının da nəzarətdən çıxması ölkənin ərazi bütövlüyünün pozulmasına gətirib çıxardı. Bu fakt beynəlxalq təşkilatların sənədlərində də öz əksini tapdı. BMT Təhlükəsizlik Şurası 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrdə Azərbaycanın müxtəlif rayonlarının işğalını qeyd etdi və işğalçı qüvvələrin həmin ərazilərdən çıxarılmasını tələb etdi. Qətnamələrdə Kəlbəcər, Ağdam, Zəngilan və digər ərazilərdən qüvvələrin çıxarılması məsələsi konkret şəkildə əks olunurdu. Bu sənədlər göstərirdi ki, beynəlxalq ictimaiyyət mövcud status-kvonu Azərbaycanın ərazilərinin hüquqi baxımdan Ermənistana məxsus olması kimi tanımırdı. Münaqişənin ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri də işğalın yalnız Dağlıq Qarabağla məhdudlaşmaması idi. 1993-cü il BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələri göstərir ki, hərbi əməliyyatlar nəticəsində keçmiş muxtar vilayətin hüdudlarından kənarda yerləşən Kəlbəcər, Ağdam, Zəngilan və digər rayonlar da nəzarətdən çıxmışdı. Beləliklə, münaqişənin mahiyyətini yalnız Dağlıq Qarabağın statusu haqqında mübahisə kimi təqdim etmək faktların tam mənzərəsini əks etdirmir. Azərbaycanın mövqeyinin əsasını təşkil edən ərazi bütövlüyü məsələsi məhz bu səbəbdən uzun illər ərzində danışıqlar prosesinin əsas mövzularından biri olaraq qaldı. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrində də Azərbaycanın suverenliyi, ərazi bütövlüyü və beynəlxalq sərhədlərinin toxunulmazlığı təsdiqlənirdi. İşğalın humanitar nəticələri də son dərəcə ağır olmuşdu. Azərbaycanın çoxsaylı yaşayış məntəqələrinin əhalisi öz doğma yurdlarından didərgin düşmüş və uzun illər məcburi köçkün vəziyyətində yaşamışdı. BMT Baş Assambleyasının 2008-ci ildə qəbul etdiyi 62/243 saylı qətnamə Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədləri daxilində suverenliyini və ərazi bütövlüyünü bir daha təsdiqləmiş, Ermənistan qüvvələrinin Azərbaycan ərazilərindən çıxarılmasını tələb etmiş və məcburi köçkünlərin öz evlərinə qayıtmaq hüququnu vurğulamışdı. Bu sənəd münaqişənin yalnız siyasi deyil, həm də ciddi humanitar və hüquqi nəticələrinin beynəlxalq səviyyədə tanındığını göstərən mühüm sənədlərdən biridir. Beynəlxalq məhkəmə təcrübəsi də münaqişənin nəticələrinə dair mühüm faktlar ortaya qoyub. Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsinin “Çıraqov və başqaları Ermənistana qarşı” işi üzrə qərarında Laçın rayonundan olan azərbaycanlı ərizəçilərin öz evlərinə və mülklərinə çıxış imkanlarının olmaması ilə bağlı hüquq pozuntuları araşdırılıb. Məhkəmə Ermənistanın münaqişə zonasında effektiv nəzarəti ilə bağlı hüquqi nəticələrə gəlib və ərizəçilərin mülkiyyət və yaşayış yeri ilə bağlı hüquqlarının pozulmasını müəyyən edib. Bu qərar münaqişə nəticəsində yaranmış məcburi köçkünlük və mülkiyyət problemlərinin beynəlxalq hüquqi müstəvidə də araşdırıldığını göstərir. Digər tərəfdən, rəsmi İrəvanın və Dağlıq Qarabağdakı separatçı qurumun münaqişənin mahiyyətini əsasən “öz müqəddəratını təyinetmə” və təhlükəsizlik məsələləri üzərindən təqdim etməsi ilə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə dair mövqeyi arasında ciddi ziddiyyət mövcud idi. Ermənistan tərəfi münaqişənin həllində Dağlıq Qarabağ ermənilərinin təhlükəsizliyini və siyasi statusunu əsas məsələlərdən biri kimi irəli sürürdü. Azərbaycan isə beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığını, işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını və məcburi köçkünlərin öz torpaqlarına qayıtmasını əsas tələb kimi müdafiə edirdi. Beynəlxalq vasitəçilik prosesində isə bu məsələlərin hamısı birlikdə nəzərdən keçirilirdi. ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində hazırlanmış Madrid prinsiplərində Azərbaycanın nəzarətində olmayan ətraf ərazilərin qaytarılması, məcburi köçkün və qaçqınların geri qayıtması, Dağlıq Qarabağın təhlükəsizliyi və gələcək statusu kimi məsələlər bir paket daxilində nəzərdə tutulurdu. Bu baxımdan “saxtakarlıq” anlayışını konkret faktlarla əlaqələndirmək daha məqsədəuyğundur. Münaqişənin tarixinin yalnız bir tərəfin təhlükəsizlik və öz müqəddəratını təyinetmə arqumentləri əsasında təqdim edilməsi, Azərbaycanın işğal olunmuş ərazilərinin və həmin ərazilərdən didərgin salınmış əhalinin probleminin arxa plana keçirilməsi münaqişənin tam mənzərəsini əks etdirməyən yanaşma kimi qiymətləndirilə bilər. Çünki BMT Təhlükəsizlik Şurasının sənədləri, BMT Baş Assambleyasının qətnaməsi və beynəlxalq məhkəmə materialları münaqişənin ərazi, işğal, məcburi köçkünlük və mülkiyyət aspektlərini ayrıca sənədləşdirib. 1994-cü ilin mayında atəşkəs əldə edildikdən sonra münaqişə hüquqi və siyasi baxımdan həll olunmadı. Sonrakı illərdə ATƏT-in Minsk Qrupu vasitəçiliyi ilə çoxsaylı danışıqlar keçirilsə də, tərəflər yekun sülh sazişinə nail ola bilmədilər. Atəşkəs rejimi dəfələrlə pozuldu. Beləliklə, 1994–2020-ci illər arasında formalaşmış vəziyyət sülh müqaviləsi ilə təsbit edilmiş yeni siyasi reallıq deyil, uzun müddət davam edən atəşkəs və həll olunmamış münaqişə vəziyyəti idi. 2016-cı ildə Minsk Qrupunun həmsədr ölkələri də münaqişənin həlli üçün ətraf ərazilərin qaytarılması, məcburi köçkünlərin geri qayıtması, təhlükəsizlik təminatları və Dağlıq Qarabağın gələcək statusu kimi məsələlərin müzakirə olunduğunu təsdiqləmişdilər. 1990-cı illərdə Azərbaycanın ərazilərinin işğalı ilə yaranmış status-kvonun beynəlxalq hüquqi baxımdan legitimləşdirilməməsi, BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrinin icrasız qalması, yüz minlərlə insanın uzun illər öz doğma yurdlarından kənarda yaşaması və diplomatik prosesin yekun siyasi razılaşma ilə nəticələnməməsi münaqişənin davamlı olaraq hərbi eskalasiya təhlükəsi yaratmasına səbəb olan əsas amillər sırasında idi. 2020-ci ildə baş verən müharibə də bu uzunmüddətli, həll olunmamış münaqişə kontekstində meydana gəldi. Buna görə “müharibəni qaçılmaz etdi” ifadəsi siyasi qiymətləndirmə olsa da, həmin qiymətləndirmənin arxasında dayanan konkret faktlar — ərazi iddiaları, işğal, BMT qətnamələri, məcburi köçkünlük, nəticəsiz danışıqlar və davamlı atəşkəs pozuntuları — beynəlxalq sənədlərlə geniş şəkildə sənədləşdirilib.
Veteran müəllim Vəfadar Niftəliyev