Xarici havadarları tərəfindən silahlandırılan ermənilər Azərbaycan ərazisinin 20%-ni işğal etmişdilər
Xarici havadarları tərəfindən silahlandırılan ermənilər Azərbaycan ərazisinin 20%-ni işğal etmişdilər.
Xarici hərbi-siyasi dəstək məsələsində faktlarla siyasi ifadələri bir-birindən ayırmaq vacibdir. Münaqişə dövründə Ermənistanın silahlı qüvvələri ilə Dağlıq Qarabağdakı erməni qüvvələri arasında sıx hərbi əlaqələr mövcud idi və beynəlxalq sənədlərdə Ermənistanın həmin qüvvələrə təsir və dəstəyindən bəhs edilirdi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 853 və 884 saylı qətnamələrində Ermənistan hökumətinin Dağlıq Qarabağ ermənilərinə təsirindən və onların qətnamələrin tələblərinə əməl etməsinin təmin edilməsindən danışılması da bunu göstərir. Münaqişə zamanı xarici silah və hərbi vasitələrin regiona daxil olması məsələsi də beynəlxalq səviyyədə narahatlıq doğurmuşdu. BMT Təhlükəsizlik Şurasının 853 saylı qətnaməsi dövlətləri münaqişənin intensivləşməsinə səbəb ola biləcək silah və sursat tədarükündən çəkinməyə çağırırdı. 884 saylı qətnamə isə münaqişə tərəflərinin hərbi kampaniyanı genişləndirməsinə imkan verəcək vasitələrlə təmin edilməməsi məsələsini xüsusi vurğulayırdı. Azərbaycan ərazilərinin işğalı uzunmüddətli humanitar nəticələr də yaratdı. Yaşayış məntəqələrinin əhalisi öz evlərini tərk etməyə məcbur oldu, yüz minlərlə azərbaycanlı məcburi köçkünə çevrildi və uzun illər ərzində öz doğma yaşayış yerlərinə qayıda bilmədi. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrində də məcburi köçkünlərin öz evlərinə qayıtmasına şərait yaradılması məsələsi xüsusi olaraq qeyd olunurdu. 853 saylı qətnamə humanitar yardımların əhaliyə çatdırılmasını və didərgin düşmüş şəxslərin evlərinə qayıtmasına yardım göstərilməsini tələb edirdi. Bu işğal vəziyyəti 1994-cü ildə əldə edilmiş atəşkəsdən sonra da təxminən 26 il davam etdi. Atəşkəs müharibənin aktiv mərhələsini dayandırsa da, ərazi münaqişəsini həll etmədi. Azərbaycan ərazilərinin bir hissəsi faktiki olaraq Ermənistan və onun dəstəklədiyi separatçı qurumun nəzarətində qalmaqda davam etdi. 2005-ci ildə ATƏT-in Minsk Qrupunun faktaraşdırıcı missiyasının Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ ətrafındakı yeddi işğal olunmuş rayonunda erməni məskunlaşması məsələsini araşdırması da həmin status-kvonun uzun müddət mövcud olduğunu göstərən mühüm faktlardan biridir. Beləliklə, “Azərbaycan ərazisinin 20 faizi işğal olunmuşdu” ifadəsi sadəcə siyasi şüar kimi deyil, həmin dövrün beynəlxalq sənədlərində və diplomatik materiallarında əksini tapmış fakt kimi təqdim oluna bilər. BMT Təhlükəsizlik Şurasının dörd qətnaməsi konkret Azərbaycan rayonlarının işğalını və işğalçı qüvvələrin geri çəkilməsi tələbini sənədləşdirib; ATƏT-in faktaraşdırıcı missiyası Dağlıq Qarabağın ətrafındakı yeddi rayon üzrə vəziyyəti araşdırıb; AİHM isə Ermənistanın Dağlıq Qarabağ və ətraf ərazilər üzərində hərbi, siyasi və maliyyə dəstəyi vasitəsilə effektiv nəzarət həyata keçirdiyini müəyyən edib. 1990-cı illərin müharibəsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə və əhalisinin təhlükəsizliyinə ağır zərbə vurdu: ölkənin beynəlxalq səviyyədə tanınmış ərazisinin təxminən beşdə biri uzun müddət nəzarətdən kənarda qaldı, yeddi rayon tamamilə və keçmiş Dağlıq Qarabağ Muxtar Vilayətinin ərazisi faktiki olaraq Azərbaycan hökumətinin nəzarətindən çıxdı, yüz minlərlə insan doğma torpaqlarından didərgin düşdü. Beynəlxalq hüquqi və siyasi sənədlər həmin status-kvonu legitim sərhəd dəyişikliyi kimi tanımadı və işğal olunmuş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasını tələb etdi. Bu faktlar 2020-ci ilə qədər davam edən münaqişənin miqyasını və onun Azərbaycan üçün yaratdığı uzunmüddətli nəticələri aydın şəkildə göstərir.
Zərdab rayon Heydər Əliyev Mərkəzinin əməkdaşı İmanova Xanım