Azərbaycan daim beynəlxalq hüquqa sadiqliyini nümayiş etdirmiş və münaqişənin danışıqlar vasitəsilə həllinə çalışmışdır
Azərbaycan daim beynəlxalq hüquqa sadiqliyini nümayiş etdirmiş və münaqişənin danışıqlar vasitəsilə həllinə çalışmışdır
Azərbaycan–Ermənistan münaqişəsinin bütün mərhələlərində Azərbaycanın rəsmi mövqeyinin əsasını beynəlxalq hüququn prinsiplərinə, xüsusilə dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyünə hörmət, beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərin toxunulmazlığı, güc tətbiqindən çəkinmə və münaqişənin siyasi-diplomatik yollarla həlli təşkil edib. Azərbaycanın bu mövqeyi yalnız siyasi bəyanatlarla məhdudlaşmayıb, uzun illər ərzində ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində aparılan danışıqlarda, prezidentlərin və xarici işlər nazirlərinin çoxsaylı görüşlərində, beynəlxalq təşkilatların platformalarında və irəli sürülən sülh təkliflərində öz əksini tapıb. Azərbaycan tərəfi münaqişənin həlli üçün yaradılmış beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərində iştirak edib və danışıqlar prosesini davam etdirməyə hazır olduğunu dəfələrlə bəyan edib. Azərbaycanın mövqeyinin beynəlxalq hüquqi bazasını, ilk növbədə, BMT Nizamnaməsinin dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü prinsipləri, Helsinki Yekun Aktı və müvafiq BMT qətnamələri təşkil edirdi. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələrdə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünə hörmət ifadə edilmiş, işğal olunmuş Azərbaycan ərazilərindən qüvvələrin çıxarılması tələb olunmuşdu. Məsələn, 884 saylı qətnamə Zəngilan rayonu və Horadiz şəhəri ətrafında vəziyyətlə bağlı işğalçı qüvvələrin geri çəkilməsini tələb etməklə yanaşı, tərəfləri atəşkəsi bərpa etməyə və ATƏM-in Minsk Qrupunun vasitəçiliyi ilə danışıqları davam etdirməyə çağırırdı. Azərbaycan bu beynəlxalq hüquqi çərçivəni sonrakı illərdə də öz diplomatik mövqeyinin əsas elementi kimi qoruyub saxladı. ATƏT-in Minsk Qrupu çərçivəsində aparılan danışıqlarda Azərbaycan tərəfi münaqişənin hərbi deyil, siyasi həllinə tərəfdar olduğunu dəfələrlə bəyan edirdi. 2008-ci ildə Azərbaycan nümayəndə heyətinin ATƏT-ə təqdim etdiyi sənəddə açıq şəkildə münaqişənin “siyasi vasitələrlə və konstruktiv şəkildə” həllinə sadiqlik ifadə olunurdu. Həmin sənəddə Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və beynəlxalq səviyyədə tanınmış sərhədlərinin toxunulmazlığının əsas prinsip olduğu, Dağlıq Qarabağda erməni və azərbaycanlı icmalarının Azərbaycanın tərkibində dinc yanaşı yaşamasının nəzərdə tutulduğu bildirilirdi. Azərbaycanın danışıqlar prosesində iştirakının miqyası da bu mövqenin praktiki xarakter daşıdığını göstərir. 2007-ci ildə ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri ABŞ, Rusiya və Fransa tərəfindən Madrid prinsipləri Ermənistan və Azərbaycana təqdim edilmişdi. ATƏT-in məlumatına görə, həmin vaxt tərəflər əvvəlki üç il ərzində danışıqlar aparmış və mövqeləri müəyyən məsələlər üzrə əhəmiyyətli dərəcədə yaxınlaşdırmışdılar. Həmsədrlər tərəfləri əsas prinsipləri qəbul etməyə və onların əsasında hərtərəfli sülh sazişinin hazırlanmasına başlamağa çağırırdılar. Madrid prinsipləri Azərbaycanın danışıqlara hansı çərçivədə yanaşdığını göstərən mühüm nümunədir. ATƏT-in sənədlərində bu prinsiplər ətraf rayonların Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması, Dağlıq Qarabağa müvəqqəti status verilməsi, əhalinin təhlükəsizliyi və özünüidarəetmə təminatları, Ermənistanla Dağlıq Qarabağ arasında əlaqəni təmin edən dəhliz, məcburi köçkün və qaçqınların öz əvvəlki yaşayış yerlərinə qayıtması, beynəlxalq təhlükəsizlik təminatları və gələcək statusun hüquqi qüvvəyə malik iradə ifadəsi yolu ilə müəyyənləşdirilməsi kimi elementləri əhatə edirdi. Bu, Azərbaycanın yalnız hərbi nəticəni deyil, qarşılıqlı kompromis əsasında siyasi həlli də müzakirə etdiyini göstərən mühüm faktlardan biridir.2008-ci ildə Minsk Qrupunun həmsədr dövlətləri də danışıqların əsasını Helsinki Yekun Aktının prinsiplərinin — güc tətbiq etməmək, ərazi bütövlüyü və xalqların bərabər hüquqları və öz müqəddəratını təyinetməsi prinsiplərinin — təşkil etdiyini vurğulayırdı. Eyni zamanda həmsədrlər Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəklədiklərini və Dağlıq Qarabağın müstəqilliyini tanımadıqlarını açıq şəkildə bəyan etmişdilər. Onların mövqeyinə görə, münaqişənin dinc və ədalətli həlli tərəflər arasında danışıqlar yolu ilə kompromis tələb edirdi. Azərbaycanın danışıqlara sadiqliyi yalnız vasitəçilərin hazırladığı sənədlərə münasibətdə deyil, birbaşa siyasi təmaslarda da özünü göstərirdi. 2007-ci ilin martında Azərbaycan və Ermənistan xarici işlər nazirləri Cenevrədə Minsk Qrupunun həmsədrlərinin iştirakı ilə görüşərək gələcək nizamlanmanın əsas prinsiplərini müzakirə etmişdilər. Həmin görüşdən sonra tərəflərin müzakirələri davam etdirmək barədə razılığa gəldiyi və yeni görüşlərin planlaşdırıldığı ATƏT tərəfindən açıqlanmışdı. 2008-ci ilin aprelində isə Azərbaycan və Ermənistan rəhbərləri Minsk Qrupunun həmsədrləri ilə birlikdə danışıqların davam etdirilməsi və mövcud təkliflər üzərində işlənilməsi barədə müzakirələr aparmışdılar. Azərbaycanın mövqeyində mühüm məqam ondan ibarət idi ki, ölkənin ərazi bütövlüyü ilə Dağlıq Qarabağ ermənilərinin hüquq və təhlükəsizliyi məsələləri bir-birini istisna edən prinsiplər kimi deyil, vahid siyasi həll paketinin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilirdi. 2008-ci ildə Azərbaycanın ATƏT-ə təqdim etdiyi mövqedə Dağlıq Qarabağ erməni və azərbaycanlı icmalarının Azərbaycanın tərkibində bərabər hüquqlarla dinc yanaşı yaşaması məqsədi qeyd olunurdu. Madrid prinsipləri də təhlükəsizlik və özünüidarəetmə təminatlarını ərazi məsələsi, qaçqın və məcburi köçkünlərin qayıdışı və gələcək status məsələləri ilə birlikdə nəzərdə tuturdu. Danışıqların uzun müddət davam etməsi və müxtəlif səviyyələrdə görüşlərin keçirilməsi də Azərbaycanın diplomatik prosesdən kənarda qalmadığını göstərir. Minsk Qrupunun həmsədrləri 2009-cu ildə Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri ilə görüşərək Madrid prinsipləri üzrə qalan fikir ayrılıqlarını aradan qaldırmaq və sülh sazişinin hazırlanmasına keçmək məqsədilə danışıqları davam etdirmişdilər. Həmsədrlərin həmin dövrdəki mövqeyində Helsinki Yekun Aktının ərazi bütövlüyü, öz müqəddəratını təyinetmə və güc tətbiqindən çəkinmə prinsipləri əsasında balanslaşdırılmış razılaşmanın əldə olunmasının zəruriliyi vurğulanırdı. Bu prosesin daha bir mühüm xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, Azərbaycan münaqişənin həllində beynəlxalq vasitəçilik institutlarının fəaliyyətini qəbul etmişdi. ATƏT-in Minsk Qrupu 1990-cı illərdən etibarən münaqişənin siyasi həlli üçün əsas vasitəçilik mexanizmi kimi fəaliyyət göstərirdi və Azərbaycan bu formatda Ermənistanla birbaşa danışıqlar aparırdı. Həmsədrlər 2013-cü ildə də yalnız danışıqlar yolu ilə əldə ediləcək razılaşmanın sülh, sabitlik və barışığa gətirib çıxara biləcəyini vurğulayır, tərəfləri Helsinki prinsiplərinə sadiq qalmağa çağırırdılar.Bununla yanaşı, Azərbaycanın “danışıqlara sadiq qalması” fikri münaqişə dövründə hərbi güc məsələsinin ümumiyyətlə mövcud olmadığı anlamına gəlmir. Azərbaycan uzun illər ərzində işğal olunmuş ərazilərin qaytarılmasını diplomatik danışıqların əsas məqsədlərindən biri kimi qarşıya qoymuşdu və paralel olaraq BMT, ATƏT və digər beynəlxalq platformalarda öz mövqeyini müdafiə edirdi. Bu səbəbdən Azərbaycanın mövqeyini daha dəqiq xarakterizə edən ifadə ondan ibarətdir ki, ölkə uzun müddət münaqişənin siyasi-diplomatik yolla həllinə üstünlük verib və danışıqlar prosesində iştirak edib. Azərbaycan–Ermənistan münaqişəsinin 1990-cı illərdən sonrakı mərhələsində Azərbaycan beynəlxalq hüququn ərazi bütövlüyü, suverenlik və güc tətbiqindən çəkinmə prinsiplərini öz rəsmi mövqeyinin əsasına çevirib. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qətnamələrində Azərbaycanın ərazi bütövlüyü ilə bağlı müddəalar, ATƏT-in Minsk Qrupunun vasitəçiliyi, Madrid prinsipləri, çoxsaylı prezident və xarici işlər nazirləri səviyyəsində görüşlər və Azərbaycan tərəfinin siyasi həllə dair rəsmi mövqeləri bu yanaşmanın sənədləşdirilmiş nümunələridir. Eyni zamanda, danışıqlar prosesinin uzun illər yekun sülh sazişi ilə nəticələnməməsi münaqişənin həllinin mürəkkəbliyini göstərirdi. Buna görə Azərbaycanın tarixi mövqeyini faktoloji baxımdan belə ümumiləşdirmək olar: Azərbaycan uzun müddət münaqişənin beynəlxalq hüquq normaları əsasında, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü qorunmaqla və danışıqlar yolu ilə həllinə çalışmış, bu məqsədlə beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərində ardıcıl iştirak etmişdir.
Zərdab rayon Nizami Gəncəvi adına Şəftəhal kənd tam orta ümumtəhsil məktəbin müəllimi Kərimova Ülviyyə Mayis qızı