Müharibəni təhrik edən erməni təxribatları
Müharibəni təhrik edən erməni təxribatları
Azərbaycan–Ermənistan münaqişəsinin uzunmüddətli xarakter almasının əsas səbəblərindən biri atəşkəs rejiminin dəfələrlə pozulması və hərbi eskalasiyaların baş verməsi idi. 1994-cü il atəşkəsindən sonra münaqişə hüquqi və siyasi baxımdan həll edilməmiş qaldı və təmas xəttində vaxtaşırı silahlı toqquşmalar baş verdi. Azərbaycan tərəfi bu hadisələrin bir qismini Ermənistan və onun nəzarətində olan qüvvələrin təxribatları kimi qiymətləndirirdi. Bununla yanaşı, beynəlxalq vasitəçilər bir çox hallarda konkret insidentin ilk atəşini kimin açdığını müəyyənləşdirmədən hər iki tərəfin atəşkəs pozuntularını pisləyirdilər. Buna görə hadisələrin hər birini ayrıca faktlar əsasında qiymətləndirmək vacibdir. 1993-cü ildə, yəni atəşkəsdən əvvəlki genişmiqyaslı müharibə mərhələsində BMT Təhlükəsizlik Şurası Azərbaycanın bir sıra rayonlarının ələ keçirilməsi ilə bağlı dörd qətnamə qəbul etmişdi. 853 saylı qətnamə Ağdam rayonunun və Azərbaycanın digər ərazilərinin ələ keçirilməsini pisləyir, işğalçı qüvvələrin dərhal və tam çıxarılmasını tələb edir, Ermənistan hökumətini isə Dağlıq Qarabağ ermənilərinin qətnamənin tələblərinə əməl etməsi üçün öz təsirindən istifadə etməyə çağırırdı. Eyni qətnamə bütün dövlətləri münaqişənin intensivləşməsinə səbəb ola biləcək silah və sursat tədarükündən çəkinməyə çağırırdı. 1994-cü il atəşkəsi müharibəni dayandırsa da, münaqişəni həll etmədi. Növbəti illərdə təmas xəttində atəşə tutulma, hərbi mövqelərə hücumlar və sərhəd insidentləri davam etdi. ATƏT-in Minsk Qrupunun həmsədrləri dəfələrlə belə hadisələrin sülh prosesini təhlükə altına qoyduğunu bildiriblər. Məsələn, 2015-ci ildə ATƏT-in monitorinq missiyası təmas xəttini keçərkən naməlum istiqamətdən açılan atəş nəticəsində müşahidəçilər sığınmağa məcbur olmuşdular. Minsk Qrupu həmsədrləri hadisəni araşdırılması zəruri olan və nizamlanma prosesini pozan ciddi insident kimi qiymətləndirmişdilər. 2016-cı ilin aprelində baş verən genişmiqyaslı döyüşlər münaqişənin atəşkəs rejiminin nə qədər kövrək olduğunu bir daha göstərdi. ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrləri 2 aprel 2016-cı ildə təmas xəttində genişmiqyaslı atəşkəs pozuntularından ciddi narahatlıq ifadə etmiş, güc tətbiqini pisləmiş və tərəfləri dərhal atəşi dayandırmağa çağırmışdılar. ATƏT sədri də həmin gün atəşkəs pozuntularının əvvəlki illərlə müqayisədə yeni və daha təhlükəli xarakter aldığını bildirmişdi. 2016-cı il hadisələrindən sonra Minsk Qrupu həmsədrləri hərbi eskalasiyanın qarşısının alınması üçün konkret mexanizmlərin yaradılmasını da gündəmə gətirdilər. Azərbaycan və Ermənistan prezidentləri 2016-cı ilin mayında atəşkəsə sadiqliklərini təsdiqlədilər və ATƏT-in mümkün insidentləri araşdırmaq mexanizminin yaradılması ilə bağlı razılığa gəldilər. Həmsədrlər eyni zamanda münaqişənin hərbi həllinin olmadığını və siyasi danışıqların davam etdirilməsinin zəruriliyini vurğuladılar. 2016-cı ilin dekabrında Azərbaycan–Ermənistan sərhədində baş vermiş silahlı insident də eskalasiya riskinin davam etdiyini göstərdi. Minsk Qrupunun 9 yanvar 2017-ci il bəyanatında Bakı və İrəvanın bir-birini 29 dekabr insidentini başlatmaqda ittiham etdiyi, nəticədə itkilərin olduğu və Ermənistan silahlı qüvvələrinin həlak olmuş Azərbaycan hərbçisinin cəsədini saxladığı qeyd edilirdi. Həmsədrlər tərəfləri qarşılıqlı ittihamları dayandırmağa və atəşkəsi qorumaq üçün zəruri tədbirlər görməyə çağırdılar.2017-ci ilin mayında isə Minsk Qrupu həmsədrləri konkret olaraq hadisələrin xronologiyasını təqdim etmişdilər: onların müxtəlif etibarlı mənbələrdən topladığı məlumata əsasən, mayın 15-də Azərbaycan silahlı qüvvələri təmas xəttindən raket ataraq hərbi texnikanı vurmuş, mayın 16-dan 17-nə keçən gecə Ermənistan silahlı qüvvələri müxtəlif çaplı minaatanlardan cavab atəşi açmışdı. Həmsədrlər hər iki tərəfin hərəkətlərini ciddi atəşkəs pozuntusu kimi qiymətləndirmiş və əlavə eskalasiyanın qarşısının alınmasına çağırmışdılar. Bu nümunə göstərir ki, münaqişənin ayrı-ayrı mərhələlərində qarşılıqlı hərbi zərbələr baş verib və hər bir hadisənin başlanğıcını obyektiv müəyyənləşdirmək üçün ayrıca araşdırma tələb olunur. 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş verən döyüşlər isə 2020-ci ilin sentyabrında başlayan genişmiqyaslı müharibədən cəmi bir neçə ay əvvəl baş vermiş ən ciddi eskalasiyalardan biri oldu. 12–13 iyul tarixlərində Ermənistan–Azərbaycan beynəlxalq sərhədində ağır silahlardan istifadə edilməklə atışmalar baş verdi və hər iki tərəfdən itkilər qeydə alındı. ATƏT-in Minsk Qrupu həmsədrləri hadisəni “ciddi atəşkəs pozuntusu” adlandıraraq tərəflərin bir-birini döyüşləri başlatmaqda ittiham etdiyini bildirdilər. Onlar tərəfləri eskalasiyanın qarşısını almağa və substantiv danışıqları bərpa etməyə çağırdılar. BMT Baş katibinin 13 iyul 2020-ci il bəyanatı da Tovuz istiqamətindəki döyüşlərin beynəlxalq səviyyədə ciddi narahatlıq yaratdığını göstərir. BMT tərəflər arasında beynəlxalq sərhəddə ağır silahlardan istifadə edilməklə atışmaların baş verdiyini və insan tələfatı olduğunu bildirdi, dərhal atəşin dayandırılmasına, eskalasiyanın azaldılmasına və təxribat xarakterli ritorikadan çəkinməyə çağırdı. Sonrakı günlərdə BMT yenidən tərəfləri danışıqlara qayıtmağa çağırdı. Bu hadisənin mühüm xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, Tovuz döyüşləri Dağlıq Qarabağdakı təmas xəttindən kənarda, Azərbaycan–Ermənistan dövlət sərhədində baş vermişdi. Buna görə həmin eskalasiya münaqişənin yalnız Qarabağ ətrafında lokallaşmadığını və dövlətlərarası sərhəddə də ciddi hərbi risklərin mövcud olduğunu göstərirdi. Bununla belə, beynəlxalq təşkilatların açıqlamalarında döyüşlərin ilk olaraq hansı tərəfin hərəkəti nəticəsində başladığı barədə yekdil nəticə verilməmişdi; hər iki hökumət digər tərəfi ittiham edirdi. 2020-ci ilin sentyabrında başlayan müharibəyə qədərki dövrdə də atəşkəs pozuntuları və qarşılıqlı ittihamlar davam edirdi. Müharibənin başlanması ilə bağlı tərəflərin təqdim etdiyi versiyalar bir-birindən kəskin fərqlənirdi. Buna görə “müharibəni konkret olaraq bir tərəfin təxribatı başlatdı” fikrini beynəlxalq təşkilatların mübahisəsiz müəyyən etdiyi fakt kimi təqdim etmək ehtiyat tələb edir. Lakin müharibəyə aparan illər ərzində atəşkəsin dəfələrlə pozulması, ağır silahlardan istifadə və xüsusilə 2016 və 2020-ci illərdə baş verən ciddi eskalasiyalar sənədləşdirilmiş faktdır. Azərbaycanın mövqeyinə görə, Ermənistan tərəfindən həyata keçirilən hərbi təxribatlar və Azərbaycanın mövqelərinə hücumlar ölkənin özünümüdafiə hüququnu gündəmə gətirən əsas amillərdən biri olmuşdu. Ermənistan tərəfi isə əksinə, hərbi əməliyyatların Azərbaycanın hücumu ilə başladığını iddia edirdi. Beynəlxalq təşkilatların həmin günlərdəki bəyanatları isə əsasən döyüşlərin dayandırılmasına, mülki əhalinin qorunmasına və danışıqların bərpasına yönəlmişdi. BMT-nin 2020-ci ilin oktyabrında verdiyi açıqlamalarda bütün tərəflər beynəlxalq humanitar hüquq üzrə öhdəliklərini yerinə yetirməyə və mülki yaşayış məntəqələrinə hücumlardan çəkinməyə çağırılmışdı. Beləliklə, “müharibəni təhrik edən erməni təxribatları” tezisinin faktoloji əsasını uzun illər ərzində baş vermiş atəşkəs pozuntuları, sərhəd insidentləri, 2016-cı ilin aprel eskalasiyası və 2020-ci ilin iyulunda Tovuz istiqamətində baş vermiş ağır döyüşlər təşkil edir. Lakin konkret insidentlərin başlanmasına dair beynəlxalq müşahidəçilərin hər zaman eyni nəticəyə gəlmədiyini nəzərə almaq vacibdir. Daha dəqiq tarixi nəticə belədir: 1994-cü ildən sonra yaradılmış atəşkəs rejimi davamlı şəkildə pozulmuş, hərbi eskalasiyalar dəfələrlə baş vermiş və beynəlxalq vasitəçilərin çağırışlarına baxmayaraq münaqişənin siyasi həlli əldə olunmamışdı. 2020-ci ilin iyulundakı Tovuz döyüşləri isə sentyabr müharibəsindən əvvəlki ən ciddi eskalasiyalardan biri kimi çıxış etmişdi.
Zərdab rayon Nizami Gəncəvi adına Şəftəhal kənd tam orta ümumtəhsil məktəbin müəllimi Mirzəyeva Roza Rasim qızı.