Rəsmi İrəvanın “dənizdən dənizə Ermənistan” adlı sərsəm ideyası
Rəsmi İrəvanın “dənizdən dənizə Ermənistan” adlı sərsəm ideyası
“Dənizdən dənizə Ermənistan” — erməni siyasi və milli düşüncəsinin müəyyən cərəyanlarında XIX əsrin sonlarından etibarən formalaşmış, Ermənistanın yalnız Cənubi Qafqazdakı mövcud ərazisi ilə məhdudlaşmayan, Qara dənizdən Xəzər dənizinə qədər uzanan geniş ərazi üzərində siyasi hakimiyyətə malik olması təsəvvürünü ifadə edən maksimalist ərazi konsepsiyasıdır. Bu ideyanın müxtəlif tarixi formaları olmuş, xüsusilə Birinci Dünya müharibəsi və 1918–1920-ci illər arasındakı siyasi proseslər zamanı daha geniş şəkildə gündəmə gətirilmişdir. Akademik araşdırmalarda “dənizdən dənizə Ermənistan” anlayışının Ermənistanın Qara dənizlə Xəzər dənizi arasında geniş əraziləri əhatə edən milli-siyasi təsəvvürü kimi mövcud olduğu göstərilir. London Universitetinin Şərq və Afrika Araşdırmaları Məktəbində hazırlanmış elmi işdə bu ideyanın “vahid və müstəqil Ermənistan” təsəvvürü ilə əlaqələndirildiyi və coğrafi baxımdan Xəzərdən Qara dənizə qədər əraziləri əhatə etdiyi qeyd olunur. Bu ideyanın tarixi kökləri daha qədim erməni milli yaddaşında xüsusi yer tutan Tigran II dövrünün təsəvvürləri ilə də əlaqələndirilir. Tigran II-nin e.ə. I əsrdə yaratdığı dövlətin Aralıq dənizi istiqamətinə qədər genişlənməsi sonrakı əsrlərdə erməni milli tarixşünaslığında “dənizdən dənizə Ermənistan” obrazının formalaşmasına təsir göstərib. Lakin burada mühüm fərq var: antik dövrün imperiya və dövlət quruluşlarını XIX–XX əsrlərin milli dövlətçilik konsepsiyalarına birbaşa köçürmək tarixşünaslıq baxımından düzgün deyil. Müasir “dənizdən dənizə Ermənistan” ideyası əsasən sonrakı milli-siyasi təsəvvürün məhsuludur və qədim dövlət sərhədlərinin müasir siyasi sərhədlər üçün avtomatik hüquqi əsas yaratması demək deyil. XIX əsrin sonlarında erməni milli-siyasi təşkilatlarının meydana çıxması ilə bu ərazi təsəvvürləri siyasi proqramlarla daha sıx əlaqələndirilməyə başladı. Xüsusilə Daşnaksutyun kimi milli-inqilabi təşkilatlar ermənilərin siyasi və milli hüquqlarını müdafiə edən proqramla yanaşı, Osmanlı imperiyasının ermənilərin yaşadığı ərazilərində siyasi dəyişikliklər və muxtariyyət məsələlərini gündəmə gətirirdilər. Lakin təşkilatın 1890-cı ildəki ilkin proqramını sonrakı dövrlərdə meydana çıxmış bütün ərazi iddiaları ilə eyniləşdirmək düzgün olmazdı. “Dənizdən dənizə” ideyasının siyasi məzmunu zaman keçdikcə dəyişib və müxtəlif təşkilatlar tərəfindən fərqli formalarda təqdim olunub. Birinci Dünya müharibəsinin sonlarına doğru bu ideyanın beynəlxalq diplomatik müstəvidə də izləri görünür. 1919-cu ildə Paris Sülh Konfransında erməni nümayəndə heyətləri daha geniş Ermənistan yaradılması ilə bağlı ərazi tələbləri irəli sürmüşdülər. Encyclopaedia Britannica materiallarının tarixi əlavəsində qeyd olunur ki, Paris Sülh Konfransında erməni nümayəndələri “dənizdən dənizə” uzanan Böyük Ermənistan ideyasını müdafiə etmiş və ABŞ-ın bu dövlət üçün mandat götürməsi məsələsini gündəmə gətirmişdilər. Erməni nümayəndələri Boğos Nubar Paşa və Avetis Aharonyanın 1919-cu ilin fevralında Ali Şuraya təqdim etdikləri memorandum da bu diplomatik təşəbbüslərin bir hissəsi idi.Bu ərazi layihələrinin coğrafiyası olduqca geniş idi. Müxtəlif layihələrdə Osmanlı imperiyasının şərq vilayətləri ilə yanaşı, Cənubi Qafqazın ayrı-ayrı əraziləri də Ermənistanın gələcək sərhədləri daxilində təsəvvür edilirdi. Oxford University Press tərəfindən nəşr olunmuş akademik araşdırmada Paris Sülh Konfransı dövründə “dənizdən dənizə Ermənistan” layihəsinin Şərqi Anadolunun altı vilayəti və Kilikiya ilə əlaqələndirildiyi, lakin bu layihənin həmin ərazilərin demoqrafik reallıqları baxımından ciddi problemlərlə üzləşdiyi göstərilir. Həmin araşdırmada King–Crane Komissiyasının da belə geniş ərazi layihəsinin demoqrafik və siyasi nəticələri ilə bağlı narahatlıqları qeyd olunur. Azərbaycan baxımından məsələ xüsusilə əhəmiyyətli idi. 1918–1920-ci illərdə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ilə Ermənistan Respublikası arasında Zəngəzur, Qarabağ və Naxçıvanla bağlı ciddi ərazi mübahisələri mövcud idi. Bu dövrdə Cənubi Qafqazda sərhədlər tam müəyyənləşməmişdi və Rusiya imperiyasının süqutundan sonra meydana çıxmış hakimiyyət boşluğu müxtəlif milli hökumətlərin ərazi iddiaları ilə üst-üstə düşürdü. Buna görə həmin dövrün bütün hadisələrini yalnız “dənizdən dənizə Ermənistan” ideyası ilə izah etmək olmaz; bolşevik inqilabı, Osmanlı imperiyasının müharibədən çıxması, Britaniya hərbi mövcudluğu, Gürcüstan-Ermənistan qarşıdurması və regiondakı digər siyasi amillər də hadisələrin gedişinə təsir göstərirdi. Bununla belə, “dənizdən dənizə” konsepsiyasının siyasi əhəmiyyəti ondan ibarət idi ki, Ermənistanın mövcud və ya potensial sərhədlərini Cənubi Qafqazın başqa xalqlarının məskunlaşdığı geniş ərazilərə qədər genişləndirən xəritə və layihələr meydana gəlmişdi. Bu baxımdan məsələ yalnız tarixi romantizm deyil, müəyyən tarixi mərhələlərdə diplomatik danışıqlarda və milli-siyasi diskursda öz əksini tapmış ərazi proqramı idi. 1919-cu il Paris Sülh Konfransı bunun konkret nümunələrindən biridir. İdeyanın mühüm tərəflərindən biri də onun yalnız siyasi elitalarla məhdudlaşmaması idi. SOAS-da hazırlanmış araşdırmada “dənizdən dənizə Ermənistan” təsəvvürünün XX əsrin əvvəllərində erməni siyasi düşüncəsində və xüsusilə Daşnaksutyunla bağlı milli yaddaşda uzun müddət yaşadığı göstərilir. Araşdırmaya görə, bu təsəvvür sovet dövründə də müəyyən erməni siyasi dairələrində “indiki Ermənistanın müvəqqəti vəziyyət olması” və “tarixi vətənə qayıdış” ideyaları ilə əlaqələndirilirdi. Müasir dövr baxımından isə “dənizdən dənizə Ermənistan” ideyasının rəsmi Ermənistan Respublikasının hazırkı dövlət siyasətinin rəsmi məqsədi olduğunu iddia etmək üçün ayrıca, konkret dövlət sənədləri tələb olunur. Tarixi xəritələrin, diaspor təşkilatlarının, ayrı-ayrı siyasi partiyaların və ya radikal qrupların mövqelərini avtomatik şəkildə “rəsmi İrəvanın dövlət siyasəti” kimi təqdim etmək faktoloji baxımdan düzgün olmaz. Bu fərq xüsusilə vacibdir: tarixi maksimalist ideyanın mövcud olması ilə onun müasir hökumətin rəsmi ərazi tələbi olması eyni şey deyil. Eyni zamanda, ideyanın tarixi siyasi nəticələri Azərbaycan-Ermənistan münasibətləri kontekstində ayrıca əhəmiyyət daşıyır. XX əsrin əvvəllərində ərazi məsələləri üzrə rəqabət, sonrakı sovet dövründə milli ərazi mübahisələri və 1988-ci ildən etibarən Dağlıq Qarabağın Ermənistana birləşdirilməsi tələbi Cənubi Qafqazda qarşılıqlı ərazi iddialarının yeni mərhələyə keçməsinə səbəb oldu. Qarabağ münaqişəsinin sonrakı inkişafında isə beynəlxalq hüququn əsas prinsiplərindən biri olan dövlətlərin ərazi bütövlüyü məsələsi mühüm yer tutdu. Beləliklə, “dənizdən dənizə Ermənistan” ideyasını tarixi baxımdan erməni milli-siyasi düşüncəsinin müəyyən mərhələlərində mövcud olmuş maksimalist ərazi konsepsiyası kimi xarakterizə etmək mümkündür. Bu konsepsiyanın ən konkret nümunələrindən biri 1919-cu il Paris Sülh Konfransında erməni nümayəndələrinin geniş Ermənistan layihəsi ilə çıxış etməsidir. Lakin tarixi ideyanı avtomatik şəkildə bugünkü Ermənistan hökumətinin rəsmi proqramı kimi təqdim etmək üçün müasir dövrə aid konkret dövlət sənədləri tələb olunur. Faktlarla danışdıqda isə aydın görünür ki, “dənizdən dənizə” anlayışı sadəcə mifoloji ifadə olmayıb; müəyyən tarixi dövrlərdə xəritələrdə, siyasi layihələrdə və diplomatik tələblərdə öz əksini tapmış geniş ərazi təsəvvürü olub.
Zərdab rayonu üzrə gənclər və idman sektorunun əməkdaşı – Bahar Qurbanova