Tarixin Külə Döndüyü Yer: Ən Məşhur İtirilmiş Kitabxanalar

Faktum.az xəbər verir ki, bəşəriyyət tarixi sadəcə müharibələr, kəşflər və imperiyaların qurulmasından ibarət deyil. Bu, həm də min illər boyu toplanan biliyin, mədəniyyətin və elmin sətirlərə köçürülməsi hekayəsidir. Kitabxanalar bu biliyin qorunduğu müqəddəs məbədlər idi. Lakin tarix boyu bir çox möhtəşəm kitabxana müharibələr, yanğınlar, təbii fəlakətlər və ya sadəcə laqeydlik ucbatından məhv olmuşdur. Bu itkilər bəşəriyyətin ortaq yaddaşında dərin izlər qoymuş və minlərlə illik biliyin birdəfəlik yox olmasına səbəb olmuşdur. Budur, tarixin ən məşhur itirilmiş kitabxanaları:

1. İsgəndəriyyə Kitabxanası (Misir): Qədim dünyanın ən məşhur və ən böyük kitabxanası sayılan İsgəndəriyyə Kitabxanası, e.ə. III əsrdə Ptolemey sülaləsi tərəfindən əsası qoyulmuşdur. Bu kitabxana sadəcə kitabların qorunduğu yer deyil, həm də dövrün ən böyük elm və tədqiqat mərkəzi idi. Ehtimal olunur ki, burada 400,000-dən 700,000-ə qədər papirus tumarı saxlanılırdı. Kitabxananın məhvi ilə bağlı bir neçə fərqli nəzəriyyə mövcuddur. Ən yayğın olanı, Yuliy Sezarın e.ə. 48-ci ildə İsgəndəriyyəni mühasirəyə alarkən çıxan yanğının kitabxanaya sıçramasıdır. Digər nəzəriyyələr isə kitabxananın əsrlər boyu davam edən müharibələr, dini iğtişaşlar və laqeydlik nəticəsində tədricən məhv olduğunu irəli sürür. Hər halda, İsgəndəriyyə Kitabxanasının itirilməsi Qədim dünyanın ən böyük intellektual fəlakətlərindən biri hesab olunur.

2. Assurbanipal Kitabxanası (İraq): E.ə. VII əsrdə Assuriya kralı Assurbanipal tərəfindən Nineviya şəhərində (müasir Mosul yaxınlığında) qurulan bu kitabxana, tarixin məlum olan ən qədim sistemli kitabxanalarından biridir. Assurbanipal, imperiyasının hər tərəfindən gətirilən minlərlə gil lövhəni bir araya toplamışdı. Bu lövhələrdə mixi xətlə yazılmış tibb, astronomiya, ədəbiyyat (məsələn, “Gilqamış dastanı“), din və dövlət sənədləri saxlanılırdı. Kitabxana, e.ə. 612-ci ildə Medlər və Babillilərin Nineviyanı işğal etməsi və şəhəri yandırması zamanı məhv olmuşdur. Lakin, yanğın gil lövhələri daha da bərkidərək onların bəzilərinin günümüzə qədər gəlib çatmasına səbəb olmuşdur. XIX əsrdə aparılan arxeoloji qazıntılar zamanı bu lövhələrin bir hissəsi tapılmış və Qədim Mesopotamiya mədəniyyətinin öyrənilməsində mühüm rol oynamışdır.

3. Konstantinopol Kral Kitabxanası (Türkiyə): Bizans İmperiyasının paytaxtı Konstantinopolda (müasir İstanbul) yerləşən bu kitabxana, eramızın IV əsrində I Konstantin tərəfindən qurulmuşdur. Kitabxana, Bizans İmperiyasının ən böyük kitab xəzinəsi idi və burada qədim yunan və roma ədəbiyyatına, elminə və dininə aid minlərlə əlyazma saxlanılırdı. Kitabxana, əsrlər boyu bir neçə yanğın və qarətlə üzləşmişdir. Ən böyük zərbəni isə 1204-cü ildə Dördüncü Səlib Yürüşü zamanı səlibçilərin Konstantinopolu işğal etməsi və şəhəri qarət etməsi zamanı almışdır. Kitabxanadakı bir çox qiymətli əlyazma məhv edilmiş və ya Avropaya aparılmışdır. Konstantinopolun 1453-cü ildə Osmanlılar tərəfindən fəthindən sonra kitabxananın qalıqları tamamilə yox olmuşdur.

4. Reyxsştad Kitabxanası (Almaniya): Daha yaxın tarixə aid olan Reyxsştad Kitabxanası (Berlin), Almaniyanın ən mühüm elmi və mədəniyyət mərkəzlərindən biri idi. İkinci Dünya Müharibəsi zamanı, 1943-cü ildə Müttəfiqlərin Berlini bombalaması nəticəsində kitabxananın binası ağır zərbə almış və çıxan yanğın minlərlə qiymətli kitab və əlyazmanı məhv etmişdir. Bu itki, Almaniyanın və Avropanın mədəni irsinə vurulan ən böyük zərbələrdən biri hesab olunur.

İtirilmiş kitabxanalar sivilizasiyanın biliyə və mədəniyyətə verdiyi dəyərin, eyni zamanda müharibə və laqeydliyin yarada biləcəyi dağıdıcı gücün simvollarıdır. Bu itkilər bizə biliyi qorumağın və gələcək nəsillərə ötürməyin nə qədər vacib olduğunu xatırladır. Çünki hər bir itirilmiş kitabxana bəşəriyyətin yaddaşından silinmiş bir parçadır.