Mülki hüquqda fors-major: Qarşısıalınmaz qüvvə və öhdəliklərdən azad olma

Faktum.az xəbər verir ki, mülki hüquqda və beynəlxalq ticarət münasibətlərində fundamental anlayışlardan biri olan fors-major (fransızca force majeure – “üstün qüvvə”), müqavilə tərəflərinin iradəsindən kənar baş verən, öncədən nəzərdə tutulması və ya qarşısının alınması mümkün olmayan fövqəladə şərait və hadisələr toplusudur.

Azərbaycan Respublikasının Mülki Məcəlləsinə əsasən, borclu öhdəliyi icra etməməsinin və ya lazımi qaydada icra etməməsinin qarşısıalınmaz qüvvənin, yəni verilmiş şəraitdə fövqəladə və qarşısıalınmaz halların nəticəsi olduğunu sübut edərsə, mülki-hüquqi məsuliyyətdən (dəbbə pulu, faizlər və ya zərərin əvəzinin ödənilməsi) azad edilir.

Fors-major hallarına təbii fəlakətlər (zəlzələ, daşqın, qasırğa), sosial-siyasi hadisələr (müharibə, kütləvi iğtişaşlar) və hüquqi-inzibati aktlar (dövlət tərəfindən tətbiq edilən təcrid, karantin, embargo və ya sanksiyalar) daxildir. Bir hadisənin fors-major kimi tanınması üçün onun obyekti olaraq qarşısıalınmazlığı, müqavilə bağlandıqdan sonra ortaya çıxması və öhdəliyin icrasızlığı ilə birbaşa səbəb-nəticə əlaqəsində olması mütləqdir.

Bu rejim tərəfləri müqavilə öhdəliyindən tamamilə azad etmir; adətən icra müddətini hadisənin davam etdiyi dövr qədər dondurur və ya şərait aradan qalxmadıqda müqaviləyə xitam verilməsi üçün hüquqi əsas yaradır.