CRISPR-Cas9: Genlərin redaktə edilməsi texnologiyası və etik sərhədlər

Faktum.az xəbər verir ki, molekulyar biologiya və gen mühəndisliyində inqilab edən CRISPR-Cas9 texnologiyası, canlıların DNK ardıcıllığını yüksək dəqiqliklə, sürətlə və nisbətən ucuz qiymətə dəyişdirməyə imkan verən genom redaktəsi alətidir.

Əsasını bakteriyaların viruslara karşı inkişaf etdirdiyi təbii immun müdafiə mexanizmindən götürən bu sistem iki əsas komponentdən ibarətdir: hədəf DNK hissəsini tapan bələdçi RNK (gRNA) və hədəflənmiş nöqtədə DNK zəncirini kəsən Cas9 fermenti (“molekulyar qayçı“). Kəsilən DNK hissəsi hüceyrənin öz təbii bərpa mexanizmləri vasitəsilə yenidən birləşdirilərkən arzuolunmaz genlər sıradan çıxarıla və ya genoma yeni funksional genetik kodlar əlavə edilə bilir.

Molekulyar bioloqların və tibb mütəxəssislərinin qiymətləndirmələrinə görə, CRISPR texnologiyası xərçəng, irsi genetik xəstəliklər (məsələn, oraqvari hüceyrəli anemiya, hantinqton) və İÇV kimi müalicəsi çətin olan xəstəliklərin köklü şəkildə aradan qaldırılmasında, eləcə də kənd təsərrüfatında quraqlığa və zərərvericilərə davamlı bitkilərin yetişdirilməsində misilsiz imkanlar açır. Lakin texnologiyanın rüşeym xəttində (insan rüşeymlərində və cinsiyyət hüceyrələrində) tətbiqi, gələcək nəsillərə ötürülə biləcək genetik dəyişikliklərin gözlənilməz kənar təsirləri, “dizayner körpələr” (fiziki və əqli xüsusiyyətləri sifarişlə dəyişdirilmiş fərdlər) təhlükəsi və bioetik problemlər beynəlxalq elmi ictimaiyyətdə ciddi debatlar yaradır və onun hüquqi-etik sərhədlərinin dəqiq müəyyənləşdirilməsini tələb edir.