Cadugərlik qorxusu: Avropada minlərlə insan niyə cadugər olmaqda ittiham edilirdi?

Faktum.az xəbər verir ki, XV əsrin sonlarından XVII əsrin sonlarına qədər Avropada cərəyan edən və tarixdə “Cadugər ovları” (Witch Trials) kimi tanınan kütləvi psixoz, bəşər tarixinin ən qaranlıq və faciəvi səhifələrindən biridir. Bu dövrdə əsasən Almaniya, İsveçrə, Fransa, Böyük Britaniya və Şimali Avropa ölkələrində təxminən 100 mindən çox insan cadugərlikdə ittiham olunmuş, onların 40 mindən çoxu (əksəriyyəti qadınlar) dəhşətli işgəncələrə məruz qalaraq tonqallarda yandırılmış və ya asılmışdır. Bəs yüksək intibahın, elmi kəşflərin və dini islahatların (Reformasiya) baş verdiyi bir dövrdə Avropanı belə bir kütləvi dəlilik və qorxu dalğası necə bürüdü?

Tarixçi və sosioloqların araşdırmalarına görə, bu dəhşətli fenomenin arxasında bir-biri ilə sıx bağlı olan dini, sosial, iqtisadi və psixoloji amillər dururdu:

1487-ci ildə katolik inkvizitoru Henrix Kramer tərəfindən yazılmış “Malleus Maleficarum” (“Cadugərlərin çəkici“) kitabı Avropada cadugər ovunun ideoloji manifestinə çevrildi. Bu kitabda cadugərlərin Şeytanla müqavilə bağladığı, onunla cinayətkar əlaqəyə girdiyi və xristian dünyasını məhv etməyə çalışdığı iddia edilirdi. Katolik və Protestant kilsələri arasındakı şiddətli dini müharibələr və rəqabət şəraitində hər iki tərəf cəmiyyəti qorxu altında saxlamaq və öz dini nüfuzunu möhkəmləndirmək üçün cadugər ittihamlarından bir silah kimi istifadə edirdi.

XVI-XVII əsrlər Avropada “Kiçik Buzlaşma Dövrü” kimi tanınır. Hava şəraitinin kəskin soyuması, gözlənilməz şaxtalar və leysan yağışları kütləvi məhsul itkisinə, aclığa və tauun ( taun / vəba) kimi epidemiyaların yayılmasına səbəb olurdu. Elm və təbabətin zəif olduğu bir dövrdə insanlar bu təbii fəlakətlərin və xəstəliklərin səbəbini “Sehrlə havaya təsir edən” və “məhsulu qarğayan” cadugərlərdə görürdülər. Cəmiyyət öz uğursuzluqları üçün günahkar (günah keçisi) axtarırdı.

İttiham olunanların təxminən 80%-ni qadınlar təşkil edirdi. Xüsusilə cəmiyyətdə tək yaşayan, dul, kasıb, bitki təbabəti ilə məşğul olan (mamaçalar və loğmanlar) və ya sosial normalara tabe olmayan müstəqil qadınlar hədəf seçilirdi. Ənənəvi tibb inkişaf etmədiyi üçün bitkilərlə müalicə edən qadınların uğurları “şeytani əməl”, uğursuzluqları isə “qəsdən zəhərləmə” sayılırdı. Patriarchal (atabərk) cəmiyyət quruluşu müstəqil və ya fərqli qadın obrazını təhlükə kimi qəbul edirdi.

Məhkəmə prosesləri zamanı cadugərlikdə təqsirləndirilən şəxslərin bütün mülkiyyəti və var-dövləti müsadirə olunaraq kilsə, yerli hakimiyyət organları və ya ittihamçı arasında bölünürdü. Bu mexanizm bir çox imkanlı dul qadınların və ya varlı ailələrin sırf var-dövlətini ələ keçirmək üçün cadugər elan edilməsinə şərait yaradırdı. Həmçinin qonşular arasındakı torpaq mübahisələri və şəxsi ədavətlər də adsız xəbərçilik vasitəsilə “cadugərlik” ittihamına çevrilirdi.

Avropa məhkəmə sistemində tətbiq olunan dəhşətli işgəncə üsulları şübhəlinin istənilən yalanı etiraf etməsinə gətirib çıxarırdı. İşgəncəyə dözə bilməyən məhkumlar sadəcə öz günahlarını deyil, həm də şərik kimi başqa qonşularının və tanıdıqlarının adlarını çəkməyə məcbur olurdular. Bu da bir nəfərin ittiham olunması ilə bütün bir kəndin zəncirvari şəkildə həbs edilməsinə yol açırdı.

Cadugər ovları yalnız XVII əsrin sonlarında Maarifçilik dövrünün başlaması, məhkəmə sistemlərində işgəncələrin qadağan olunması və təbiət elmlərinin inkişafı ilə tədricən səngidi və tarixin arxivinə qovuşdu.