Efiopiya Yaylalarından Neyron Şəbəkələrinə

Faktum.az  xəbər verir ki, müasir sivilizasiyanın ən çox istehlak edilən psixoaktiv maddəsi olan kafein və onun mənbəyi olan qəhvə, həm zəngin tarixi səyahətə, həm də neyrobioloji səviyyədə fəaliyyət göstərən mürəkkəb mexanizmə malikdir. IX əsrdə Efiopiyanın Kaffa bölgəsində keçi otaran Kaldi adlı çobanın öz sürüsünün müəyyən meyvələri yedikdən sonra daha enerjili olduğunu fərq etməsi ilə başlayan bu hekayə, Yəmən sufilərinin gecə ibadətlərində oyaq qalmaq üçün istifadə etdiyi rituala, oradan isə Osmanlı imperiyası üzərindən Avropa kafelərinə və qlobal mədəniyyətə çevrilmişdir.

Qəhvənin insan orqanizminə və beyninə göstərdiyi stimullaşdırıcı təsirin arxasında introducesini tamamilə biokimyəvi “aldatmaca” dayanır. İnsan gün ərzində oyaq qaldıqca və enerji sərf etdikcə, beyində adenosin adlı neyromediator toplanır. Adenosin neyronların səthindəki reseptorlara birləşərək mərkəzi sinir sisteminə “yorğunluq” və “yuxu” siqnalları göndərir, beyin fəaliyyətini yavaşladır.

Kafein molekulunun molekulyar strukturu adenosin molekuluna həddən artıq bənzəyir. Qəhvə içdikdə kafein qan-beyin baryerini keçərək adenosin üçün nəzərdə tutulmuş reseptorlara (xüsusilə A₁ və A₂ₐ reseptorlarına) bağlanır. Lakin kafein bu reseptorları aktivləşdirmir, sadəcə onları tutaraq gerçek adenosinin birləşməsinin qarşısını alır (konkurent antagonist rolunu oynayır). Nəticədə, beyin yorğunluq siqnalını qəbul edə bilmir və oyaqlıq hiss olunur. Eyni zamanda, adenosinin bloklanması dopamin və qlutamat kimi diqqəti və əhval-ruhiyyəni artıran neyromediatorların sərbəst ayrılmasına şərait yaradır.