Yer adlarının gizli tarixi
Şəhər və kənd adlarında yaşayan qədim tayfa və inanc izləri
Faktum.az xəbər verir ki, bir xalqın tarixi yalnız arxiv sənədlərində, qədim abidələrdə və ya salnamələrdə saxlanılmır. Ən zəngin və toxunulmaz tarix coğrafi adlarda – toponimlərdə yaşayır. Qədəm qoyduğumuz hər bir torpaq parçası, üzərində məskunlaşdığımız şəhər və kənd adları əslində minilliklər öncəsindən bizə çatdırılan şifrələnmiş mesajlardır. Dilçilik və etnoqrafiyanın qovşağında yer alan toponimika elmi göstərir ki, yer adları təsadüfi verilmir; onlar həmin ərazidə yaşamış qədim tayfaların, onların inanc sistemlərinin, mifologiyasının və həyat tərzinin canlı şahidləridir.
Tarixçilər və etnotoponimika mütəxəssisləri coğrafi adların yaranma mexanizmini və onların daşıdığı tarixi-etnik kodları belə təhlil edirlər. Azərbaycan və ətraf coğrafiyalara nəzər saldıqda, toponimlərin böyük bir qisminin birbaşa qədim türk tayfalarının adları ilə bağlı olduğu ortaya çıxır. Məsələn, ölkəmizin müxtəlif bölgələrində rast gəlinən Kəngərli, Bəydilli, Avşar, Qacar, Şahsevən kimi adlar bilavasitə həmin ərazilərdə məskunlaşan tayfaların etnonimlərini günümüzə daşıyır. Qədim hun, qıpçaq, oğuz və sak tayfalarının izləri coğrafi adların genetik koduna həkk olunmuşdur.
Toponimlərin digər bir mühüm təbəqəsini isə qədim inanc və totem anlayışları təşkil edir. İslamaqədərki dövrə — zərdüştlük, şamanizm, göy tanrı inancı və təbiət kultlarına aid bir çox anlayış zamanla adlaşaraq yaşamağa devam etmişdir. “Işıqlı”, “Ocaq”, “Pır”, “Göy” və ya belirli heyvan və ağac kultlarını əks etdirən adlar dahi qədim insanın təbiətlə və ilahi qüvvələrlə qurduğu mənəvi bağın nişanəsidir.
Bununla yanaşı, toponimlər cəmiyyətin sosial və siyasi tarixinin də güzgüsüdür. Əsrlər boyu baş verən miqrasiyalar, müharibələr, imperiyaların yüksəlişi və çöküşü coğrafi xəritədə öz izini qoyur. Bir tayfanın başqa bir əraziyə köçərkən öz qədim yurdunun adını yeni məskənə aparması (etnik yaddaşın daşınması) toponimikada tez-tez rast gəlinən fenomendir.
Toponimləri qorumaq və onları elmi şəkildə araşdırmaq milli kimliyi və tarixi varlığı qorumağın ən mühüm şərtlərindən biridir. Süni şəkildə dəyişdirilməyən hər bir tarixi yer adı keşikçi kimi öz torpağının həqiqi sahibini və keçmişini gələcək nəsillərə bəyan edir.