Dillərin ölümü və təfəkkürün daralması
Bir dil yox olduqda bəşəriyyətin itirdiyi unikal dünyagörüşü
Faktum.az xəbər verir ki, bəşər sivilizasiyasının ən böyük kəşfi və mədəniyyətlərin daşıyıcısı olan dil sadəcə ünsiyyət vasitəsi, yaxud qrammatik qaydalar toplusu deyildir. Dil hər bir xalqın dünyanı qavrama, təbiətlə münasibət qurma və reallığı anlamlandırma üsulunun unikal xəritəsidir. Bu gün dilçilik və antropologiya sahəsində aparılan elmi tədqiqatlar göstərir ki, dünyada mövcud olan təxminən yeddi min dildən biri hər iki həftədən bir öz sonuncu daşıyıcısını itirərək tarixin dərinliklərinə gömülür. Qloballaşma, rəqəmsallaşma və bəzi hegemon dillərin dominantlığı fonunda baş verən bu dil itkiləri təkcə səs sistemlərinin və ya sözlərin yox olması demək deyil, eyni zamanda bəşəriyyətin minilliklər boyunca topladığı intellektual irsin və unikal dünyagörüşünün həmişəlik silinməsidir.
Dilçilər və psixolinqvistlər Sapır-Uorf hipotezinə və müasir koqnitiv elmlərə dayanaraq vurğulayırlar ki, insanın danışdığı dil onun düşüncə tərzini, diqqətini yönəltdiyi detalları və hətta zaman-məkan qavrayışını birbaşa formalaşdırır. Məsələn, bəzi yerli xalqların dillərində “sağ” və ya “sol” mücərrəd yön anlayışları əvəzinə yalnız “şimal”, “cənub”, “şərq” və “qərb” kimi mütləq coğrafi istiqamətlərdən istifadə olunur ki, bu da həmin insanların uşaqlıqdan etibarən qeyri-adi naviqasiya hissələrinə yiyələnməsinə səbəb olur. Oxşar şəkildə, fərqli dillərdə rənglərin, duyğuların və təbiət hadisələrinin ifadəsi üçün mövcud olan xüsusi kavramlar başqa bir dilə birbaşa tərcümə olunmur. Bir dil yox olduqda, həmin dilin sahib olduğu botanika, ekologiya, fəlsəfə və psixologiya sahəsindəki dərin bilik xəzinəsi də bərpa olunmaz şəkildə itir.
Dillərin sürətlə yox olması bəşəriyyətin intellektual biomüxtəlifliyini zədələyir və təfəkkürün birtipliləşməsinə, yəni unipolyar düşüncə modelinə gətirib çıxarır. Müasir dünyada rəqəmsal texnologiyaların və qlobal iqtisadiyyatın tələbi ilə vahid dil standartlarına keçid sürətləndikcə, kiçik xalqların və tayfaların zəngin şifahi nitq ənənələri yaddaşlardan silinir. Bir dilin ölümü həmin cəmiyyətin tarixi yaddaşının, folklorunun, dünyanı fərqli bucaqdan görmə yetənəyinin və unikal estetik dəyərlərinin birdəfəlik itirilməsi ilə nəticələnir. Beləliklə, dünya öz rəngarəngliyini və düşüncə zənginliyini itirərək daralmış bir təfəkkür çərçivəsinə həbs olunur.
Kiçik və təhlükə altında olan dillərin qorunması, onların rəqəmsal platformalara inteqrasiyası və gələcək nəsillərə ötürülməsi bəşəriyyətin kollektiv şüurunu saxlaması üçün həyati önəm daşıyır. Çünki hər bir dil insanın kainatla qurduğu fərqli bir dialoqdur və bu dialoqlardan birinin kəsilməsi bütün bəşəriyyəti yoxsullaşdırır.