Yaşıl Qabığın Altındakı Məlhəm
Feyxuanın Təbiətdən Gələn Şəfa Hekayəsi Və Neyrobioloji Gizlinləri
Cənubi Amerikanın subtropik meşələrindən dünyaya yayılan və botanikada Acca sellowiana kimi tanınan feyxua, myrtaceae (mirtkimilər) fəsiləsinə aid həmişəyaşıl ağacvari kol bitkisidir. XIX əsrin sonlarında alman botaniki İohann Karl Lüdviq Şulç tərəfindən Cənubi Braziliyada kəşf edilən bu bitki, öz adını portuqaliyalı təbiətşünas João da Silva Feijónun şərəfinə almışdır.
Faktum.az xəbər verir ki, əsasən Braziliya, Uruqvay, Paraqvay və Şimali Argentina mənşəli olan feyxua, XX əsrin əvvəllərində Qafqaz regionuna, xüsusilə də Azərbaycanın Lənkəran-Astara subtropik zonasına gətirilmiş və yerli torpaq-iqlim şəraitinə mükəmməl adaptasiya olunaraq milli kənd təsərrüfatımızın bənzərsiz simvollarından birinə çevrilmişdir. Çiyələk, ananas və kivi dadlarının fərqli sintezini xatırladan özünəməxsus ətri və turşməzə dadı ilə feyxua yalnız dequstasiya dəyəri ilə deyil, həm də zəngin kimyəvi tərkibi ilə seçilir.
Feyxuanı digər bütün meyvələrdən fərqləndirən ən mühüm spesifik xüsusiyyət onun tərkibindəki suda həll olan yod birəşmələrinin rekord səviyyədə olmasıdır. Torpağın və havanın yodla zəngin olduğu dənizyanı zonalarda yetişən feyxuanın 100 qramında 2-dən 4 milliqrama qədər bio-mənimsənilən yod toplana bilir ki, bu gösterici hətta bəzi dəniz məhsullarının tərkibindəki yod miqdarı ilə rəqabət aparır. Neyrobioloji və endokrinoloji baxımdan yod qalxanvari vəz hormonu olan tiroksinin sintezi, maddələr mübadiləsinin tənzimlənməsi, beynin koqnitiv funksiyalarının qorunması və mərkəzi sinir sisteminin sağlamlığı üçün həyati əhəmiyyət kəsb edir. Bununla yanaşı, feyxua C vitamini (askorbin turşusu), B qrupu vitaminləri, kalium, maqnezium, fol turşusu və güclü antioksidantlar sayılan polifenollar, katexinlər və taninlərlə son dərəcə zəngindir.
İnsan orqanizminə təsirləri baxımından feyxua, ilk növbədə, qalxanvari vəzin funksional pozuntularının (endemik zob, hipotireoz) profilaktikasında müstəsna rol oynayır. Tərkibindəki yüksək C vitamini və tünd qabıq hissəsində cəmləşən bioflavonoidlər immuniteti gücləndirir, mövsümi soyuqdəymə və virus infeksiyalarına karşı orqanizmin müqavimətini artırır. Kalium və lif zənginliyi sayəsində arterial təzyiqi tənzimləyir, damar divarlarının elastikliyini bərpa edir və qanda xolesterin səviyyəsini aşağı salır. Həmçinin feyxuanın tərkibindəki pəhriz lifləri və pektin maddələri bağırsaqların fəaliyyətini yaxşılaşdırır, həzm sistemini toksinlərdən təmizləyir və antioksidant tərkibi ilə hüceyrə qocalmasının qarşısını alır.
Lakin feyxuanın istifadəsində də müəyyən tibbi məhdudiyyətlər və incəliklər mövcuddur. Tərkibindəki yüksək yod konsentrasiyasına görə qalxanvari vəzin hiperfunksiyasından (hipertireoz, tiriotoksikoz) əziyyət çəkən şəxslərə feyxua yemək qətiyyən tövsiyə edilmir, çünki bu, hormon ifrazını daha da coşduraraq ağırlaşmalara yol aça bilər. Eyni zamanda, təbii şəkərlərlə (fruktoza və qlükoza) varlı olduğu üçün kəskin diabet xəstələri və piylənmədən əziyyət çəkənlər onu porsiya ilə və həkim nəzarəti altında qəbul etməlidirlər. Qabıq hissəsindəki taninlər bəzi insanlarda mədənin selikli qişasını qıcıqlandıra və ya fərdi allergik reaksiyalara (səpmə, boğazda qaşınma) səbəb ola bilər. Meyvənin tərkibindəki C turşusu südlə reaksiyaya girdikdə mədə-bağırsaq pozuntusu yarada bildiyindən, feyxuanı süd məhsulları ilə eyni vaxtda qəbul etmək məsləhət görülmür.
Feyxuanın maksimum biologiya aktivliyini və faydasını saxlamaq üçün onun doğru istehlak qaydalarına riayət olunmalıdır. Ən faydalı hissəsi tünd yaşıl qabığı olsa da, tərkibindəki taninlərə görə qabıq büzücü dad verir; bu səbəbdən meyvəni ya ortadan bölüb qaşıqla yumşaq lət hissəsini yemək, ya da bütünlüklə ətçəkən maşından keçirib bərabər nisbətdə təbii bal və ya az miqdarda şəkər tozu ilə qarışdıraraq “çiy mürəbbə” şəklində termiki emala məruz qoymadan soyuducuda saxlamaq lazımdır. Çünki bişirildikdə tərkibindəki C vitamini və bir çox həssas antioksidantlar parçalanır. Yetişmiş feyxua toxunanda bir qədər yumşaq olmalı, daxili ləti isə şəffaf-jelyevari konsistensiyada olmalıdır (daxili ağ olanlar hələ tam yetişməmiş, qəhvəyi olanlar isə xarab olmağa başlamış sayılır). Sağlam böyük bir insan üçün gün ərzində 3-5 ədəd (təxminən 100-150 qram) təzə feyxua yemək günlük yod və C vitamini tələbatını qarşılamaq üçün tam kifayətdir.