Qədim Dünyanın Ədliyyə Abidəsi: Xammurapi Qanunları Və “Qisasa Qisas” Prinsipləri
Bəşəriyyətin hüquq fəlsəfəsi və dövlətçilik tarixində ən mühüm dönüş nöqtələrindən biri hesab edilən Xammurapi Qanunları, E.ə. XVIII əsrdə (təxminən E.ə. 1750-ci illərdə) Qədim Babilistanın alim və sərkərdə hökmdarı Xammurapi tərəfindən tərtib edilmişdir.
Faktum.az xəbər verir ki, 2,25 metr hündürlüyündə qara diorit daş (stela) üzərində mixi yazılarla həkk olunmuş bu abidə, tarixin günümüzə qədər tam şəkildə çatmış ən qədim və əhatəli yazılı hüquq məcəllələrindən biridir. Stelanın ən yuxarı hissəsində Xammurapinin ədalət və günəş tanrısı Şamaşdan hakimiyyət rəmzlərini alması təsvir edilmişdir ki, bu da qanunların ilahi mənşəyə söykəndiyini göstərir.
Məcəllə ümumilikdə 282 maddədən ibarətdir və mülkiyyət, ticarət, ailə hüququ, köləlik, kənd təsərrüfatı, zərər vurma və cinayət cəzaları kimi cəmiyyət həyatının demək olar ki, bütün sahələrini ciddi şəkildə nizamlayır. Qanunların mərkəzində duran əsas prinsip “Talio” (hüquqda Lex Talionis) – yəni “qisasa qisas” və ya xalq arasında bilindiyi kimi “qana qan, gözə göz, dişə diş” prinsipidir. Bu sistemə görə, verilən cəza törədilmiş cinayətin xarakterinə və yetirilən zərərə tam bərabər olmalı idi. Məsələn, bir tikinti ustasının tikdiyi ev uçaraq ev sahibinin oğlunun ölümünə səbəb olurdusa, həmin ustanın da oğlu edam edilməli idi.
Bununla belə, Xammurapi Qanunları müasir hüquq anlayışından fərqli olaraq cəmiyyətdə tam bərabərlik nəzərdə tutmurdu; cəzaların ağırlığı zərərçəkənin və cinayətkarın sosial statusundan (azad və varlı təbəqə, azad kasıb təbəqə və ya kölələr) asılı olaraq dəyişirdi. Lakin öz dövrü üçün bu məcəllə böyük bir inqilab idi. Çünki qanunların daş üzərində yazıb ictimai yerlərə qoyulması, hökmdarın subyektiv və özbaşına qərarlarının qarşısını alır, şəxsi qisas aktlarını dövlət mühakiməsi ilə əvəzləyir və “günahsızlıq prezumpsiyası”nın ilk elementlərini – məhkəmədə sübut gətirmək öhdəliyini tələb edirdi. 1901-ci ildə Şuş şəhərində (hazırkı İran ərazisi) arxeoloqlar tərəfindən tapılan və hazırda Luvr muzeyində sərgilənən bu stela, müasir hüquq sistemlərinin və yazılı qanunçuluq ənənəsinin bünövrəsini təşkil edir.