Totalitarizmin Anatomiya Və İfşası
Corc Oruell Və “1984” Romanının İllüziyasız Həqiqətləri
İngilis yazıçısı Corc Oruellin (Eric Arthur Blair) 1949-cu ildə qələmə aldığı “1984” romanı, dünya ədəbiyyatı tarixinin ən təsirli anti-utopik (distopik) əsəri hesab olunur. İkinci Dünya Müharibəsinin ardınca, II İosif Stalinin SSRİ-də qurduğu avtoritar rejim və Avropadakı faşizm təcrübələri fonunda yazılan bu roman, totalitar ideologiyaların gələcəkdə insan azadlıqlarını və fərdi təfəkkürü necə məhv edə biləcəyini dəhşətli bir dəqiqliklə proqnozlaşdırmışdır.
Faktum.az xəbər verir ki, əsərdə təsvir olunan konseptlər müasir siyasi leksikonun və sosiologiyanın ayrılmaz tərkib hissəsinə çevrilmişdir.
Romanın mərkəzində Okeaniya adlı uydurma dövləti mutləq hakimiyyətlə idarə edən “Daxili Partiya” və onun gözəgörünməz lideri “Böyük Qardaş” (Big Brother) dayanır. Cəmiyyət hər an, hər yerdə – evlərdə, küçələrdə və iş yerlərində yerləşdirilmiş ikitərəfli “telesurx” (tele-screen) cihazları və gizli xəfiyyələr vasitəsilə izlənilir. “Böyük Qardaş seni izləyir” şüarı altında fərdin şəxsi həyatı, məhrəmiyyəti və düşüncə azadlığı tamamilə ləğv edilir. Dövlət yalnız insanların davranışlarını deyil, hətta onların daxili hisslərini və təfəkkürünü də idarə etməyə çalışır. Bu çərçivədə formalaşdırılan “Fikir Polisi” (Thought Police) rejimin rəsmi ideologiyasına zidd olan hər bir düşüncəni (“fikir cinayəti“) amansızlıqla cəzalandırır.
Oruellin romanında ortaya qoyduğu ən dərin sosial-dilçilik fəlsəfəsi “Newspeak” (Yeni dil) konseptidir. Rejim mövcud dili məqsədli şəkildə ixtisar edərək söz ehtiyatını minimuma endirir; çünki bir anlayışı ifadə edəcək söz yoxdursa, insan o anlayış haqqında düşünə də bilməz. Dilin siyasi manipulyasiyası vasitəsilə azadlıq, müstəqillik və üsyan kimi anlayışlar leksikondan silinir. Bununla yanaşı, cəmiyyətə “Çifteşüur” (Doublethink) mexanizmi təlqin olunur – yəni insan eyni anda bir-birinə tam zidd olan iki fikrə inanmağa məcbur edilir. Rejimin ana şüarları bu ziddiyyətin bariz nümunəsidir: “Müharibə sülhdür, Azadlıq köləlikdir, Cəhalət gücdür”. Corc Oruellin “1984” əsəri, informasiya texnologiyalarının və kütləvi nəzarət mexanizmlərinin inkişaf etdiyi günümüzdə də demokratik dəyərlərin və azad düşüncənin qorunması üçün ən vacib xəbərdarlıq mətni olaraq qalmaqdadır.