Frans Kafka və absurdizm

“Çevrilmə” və “Məhkəmə” əsərlərində yadlaşma və inzibati bürokratizm

Faktum.az xəbər verir ki, XX əsr modernist ədəbiyyatının ən nüfuzlu nümayəndələrindən biri olan Frans Kafkanın yaradıcılığı insanın müasir cəmiyyətdəki ekzistensial böhranını, özünəyadlaşmasını və mürəkkəb bürokratik aparat qarşısındakı çərəsizliyini böyük ustalıqla əks etdirir. Kafkanın dünya ədəbiyyatına bəxş etdiyi “kafkaesk” atmosfer fərdin mantıqla izah edilə bilməyən, absurd və labirintə bənzər hüquqi-inzibati mexanizmlər içərisində sıxılıb qalmasını simvolizə edir. Bu baxımdan müəllifin “Çevrilmə” (Die Verwandlung) və “Məhkəmə” (Der Process) əsərləri yadlaşma və bürokratiya mövzusunun ən dərin analitik nümunələridir.

“Çevrilmə” povestində Qreqor Zamzanın bir sabah oyanarkən nəhəng bir həşərata çevrilməsi sosial və mənəvi yadlaşmanın bariz rəmzidir. Zamzanın faciəsi yalnız fiziki metamorfoza uğramasında deyil, onun illərlə ailəsi və işəgötürənləri üçün bir alətə çevrilməsində, yalnız maddi fayda verdiyi müddətdə qəbul edilməsindədir. Həşərata çevrildikdən sonra öz ailəsi tərəfindən tərk edilməsi və cəmiyyətdən təcrid olunması kapitalist əmək münasibətlərində fərdin necə əşyalaşdırıldığını (reifikasiya) və mənəvi tənhalığa məhkum edildiyini nümayiş etdirir.

“Məhkəmə” romanında isə Kafka inzibati bürokratiyanın və absurd hüquq mexanizmlərinin dəhşətli mənzərəsini yaradır. Romanın baş qəhrəmanı Yozef K. bir səhər səbəbi açıqlanmadan həbs olunur vər özünü mahiyyəti bilinməyən, gizli və əlçatmaz bir məhkəmə sisteminin şəbəkəsində tapır. İttihamın nə olduğunu bilməyən qəhrəman özünü müdafiə etməyə çalışdıqca bürokratik labirintin içində daha da batır. Kafkanın təsvir etdiyi məhkəmə ədaləti təmin edən bir instansiya değil, fərdin azadlığını və iradəsini məhv edən, şəffaf olmayan amansız bir idarəetmə maşınıdır. Bu əsərlər modern insanın yalnız cəmiyyətdən deyil, öz varlığından da yadlaşdığını göstərən absurdizmin ən güclü ədəbi manifestləridir.