Düşüncə Mühəndisliyi: “Overton Pəncərəsi” İdeyaları Addım-Addım Necə Dəyişir?
Faktum.az xəbər verir ki, cəmiyyətdə bir vaxtlar tamamilə qəbulolunmaz, hətta ağlasığmaz hesab edilən ideyaların illər keçdikcə necə normaya və dövlət qanununa çevrildiyini izah edən ən təsirli sosioloji-psixoloji modellərdən biri “Overton pəncərəsi” (Overton Window) nəzəriyyəsidir. 1990-cı illərin ortalarında amerikalı sosioloq və siyasi təhlilçi Cozef Overton (Joseph P. Overton) tərəfindən irəli sürülən bu konsept, ictimai rəyin və siyasi mümkünlüyün sərhədlərinin necə şüurlu şəkildə sürüşdürüldüyünü aydın şəkildə nümayiş etdirir.
Nəzəriyyəyə əsasən, hər bir cəmiyyətdə müəyyən bir zamanda müzakirə edilməsi mümkün olan “mənəvi və siyasi çərçivə” (pəncərə) mövcuddur. Bu pəncərənin daxilində olan ideyalar cəmiyyət tərəfindən normal sayılır, çərçivədən kənarda qalanlar isə radikal və ya ağlasığmaz hesab edilir. Şüurlu piar texnologiyaları, media və beyin mərkəzləri tərəfindən ideyanı mərhələli şəkildə bu pəncərədən keçirmək üçün 6 əsas addım tətbiq olunur:
Ağlasığmazdan Radikala: Əvvəlcə cəmiyyət üçün tabu olan ideya elmi müstəviyə gətirilir, akademik konfranslarda və məqalələrdə “elmi baxımdan” müzakirə edilməyə başlanır.
Radikaldan Qəbulolunana: İdeya terminoloji baxımdan yumşaldılır, neqativ ifadələr neytral və ya elmi sözlərlə əvəzlənir və media vasitəsilə ictimaiyyətə çatdırılır.
Qəbulolunandan Məntiqliyə: Tok-şoularda və debatlarda ideyanın tərəfdarları ilə əleyhdarları qarşılaşdırılır; ideya artıq “müzakirə oluna bilər” statusu qazanır.
Məntiqlidən Populyara: Məşhur simalar, sənətçilər və nüfuzlu şəxslər bu ideyanı müdafiə etməyə başlayır, ideya filmlərə, seriallara və kütləvi mədəniyyətə inteqrasiya olunur.
Populyardan Siyasətə/Normaya: İdeya artıq cəmiyyətin böyük qismi tərəfindən adi hal kimi qarşılanır və siyasətçilər tərəfindən seçki proqramlarına daxil edilir.
Qanuniləşmə: Nəhayət, ideya hüquqi müstəvidə qanunlaşdırılır və imtina edilməsi mümkün olmayan yeni sosial normaya çevrilir.
“Overton pəncərəsi” bizə göstərir ki, ictimai rəy təbii şəkildə dəyişməklə yanaşı, müəyyən güc mərkəzləri tərəfindən tənzimlənə və istiqamətləndirilə bilər. Məhz bu səbəbdən, cəmiyyətdə baş verən dəyər dəyişikliklərinə və informasiya axınına tənqidi təfəkkürlə yanaşmaq qlobal sosial manipulyasiyalardan qorunmağın yeganə yoludur.