Şüuraltının və qorxunun mifi: Dünyanın ən qəribə inancları necə yaranıb?
Faktum.az xəbər verir ki, bəşər tarixi təkcə elmin və texnologiyanın inkişafı ilə deyil, həm də insan ağlının sərhədlərini zorlayan, ilkin baxışda absurd və ya məntiqsiz görünən unikal inanclarla zəngindir. İkinci Dünya Müharibəsi dövründə Sakit Okean adalarında yaranan “Kargo kultu”ndan tutmuş, Cənubi Koreyadakı “Ventilyator ölümü” qorxusuna, Böyük Britaniyadakı “Tək magpie” (sağsağan) xurafatından Taylanddakı “Kuman Thong” (körpə ruhu) amuletlərinə qədər müxtəlif cəmiyyətlərdə kök salmış sayısız-hesabsız qeyri-adi inanc mövcuddur. Psixoloqlar, antropoloqlar və sosioloqlar bildirirlər ki, bu inancların heç biri təsadüfən ortaya çıxmayıb; onların hər birinin arxasında insanın qeyri-müəyyənliklə mübarizə aparmaq, qorxularını idarə etmək və izah edə bilmədiyi hadisələrə məna qazandırmaq ehtiyacı dayanır.
Tarixin ən maraqlı sosial fenomenlərindən biri olan “Kargo kultu” bunun bariz nümunəsidir. Sakit Okeanın Vanuatu və Papua-Yeni Qvineya kimi adalarında yaşayan yerli tayfalar İkinci Dünya Müharibəsi zamanı adalarına enən ABŞ hərbi təyyarələrini və dənizçilərin gətirdiyi konserva, geyim və sursatları (kargoları) gördükdə, bunları tanrıların möcüzəsi hesab etdilər. Müharibə bitib əsgərlər getdikdən sonra yerlilər həmin “tanrıların” yenidən gəlməsi üçün taxtadan təyyarə maketləri, bambukdan rabitə qüllələri düzəltdilər, saman formalar geyinərək paraddan keçməyə başladılar. Bu inanc insanın səbəb-nəticə əlaqəsini yanlış qurması və texnologiyanı ilahi güc kimi qəbul etməsinin unikal nümunəsinə çevrildi. Müasir texnoloji ölkə olan Cənubi Koreyada geniş yayılan “Ventilyator ölümü” (Fan Death) inancı isə insanların gecə qapalı otaqda işləyən ventilyatorun havanı zəhərləyəcəyinə və ya boğulmaya səbəb olacağına dair mistik qorxusudur. Bu inanc XX əsrin ortalarında elektrik enerjisinə qənaət etmək və texnologiyaya qarşı yaranan ehtiyatlılığı idarə etmək üçün sosial mif kimi formalaşmışdı.
Psixologiyada bu cür inancların yaranması “apofeniya” (əlaqəsiz şeylər arasında mənalı bağlar görmək) və “illüzor nəzarət” mexanizmləri ilə izah olunur. İnsanın beyni qeyri-müəyyənlik və təhlükə qarşısında böyük gərginlik keçirir; buna görə də şüuraltı özünü qorumaq üçün hər hansı bir hərəkəti (məsələn, nəhs sayılan pişiklə qarşılaşmamaq, amuleti yanında gəzdirmək və ya müəyyən sözləri demək) xilas yolu kimi kodlaşdırır. Taylandda məşhur olan “Kuman Thong” inancında insanlar xüsusi ayinlərlə hazırlanmış körpə heykəlciklərinə qida və oyuncaqlar təqdim edərək evin bərəkətini qoruyacaqlarına inanırlar. Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, dövr və mədəniyyət nə olursa-olsun, bu qəribə inanclar insanlığın məchulluq qarşısında təsəlli tapmaq, taleyə nəzarət etmək və daxili qorxularını cilovlamaq üçün kəşf etdiyi psixoloji sığınacaqlardır.