Başlamaq həvəsi, bitirmək iradəsi

İnsanlar vərdişləri niyə yarıda qoyur və bunun həlli nədir?

Faktum.az xəbər verir ki, hər il milyonlarla insan yeni bir həyat tərzi mənimsəmək, idmana başlamaq, kitab oxumaq, xarici dil öyrənmək və ya zərərli adətlərdən azad olmaq üçün böyük həvəslə ilk addımı atır. Lakin bir neçə gün, yaxud ən yaxşı halda bir neçə həftə keçdikdən sonra həmin böyük şövq yerini soyuqluğa, təxirəsalmaya və nəhayət, tamamilə imtinaya verir. Psixologiyada və neyrobiologiyada xüsusi araşdırma mövzusu olan bu hal göstərir ki, vərdişlərin yarımçıq qalması sadəcə “iradəsizlik” və ya “tənbəllik” deyil; bunun arxasında beynimizin işləmə mexanizmi, yanlış hədəf seçimi və gözləntilərin psixoloji təzyiqi dayanır.

Psixoloqlar və davranış mütəxəssisləri vərdişlərin yarıda qalmasının təməlində duran ana səbəbləri və onların elmi həll yollarını belə izah edirlər:

İnsanlar adətən birdən-birə köklü dəyişiklik etmək istəyirlər. Məsələn, heç idman etməyən birinin hər gün 1 saat qaçmağı hədəfləməsi beynin müqavimət mexanizmini işə salır. Həlli: Atomik vərdişlər prinsipini tətbiq etməkdir. Məqsədi maksimum dərəcədə kiçiltmək lazımdır – hər gün 1 saat idman əvəzinə günə 5 dəqiqə hərəkətlə başlamaq, 50 səhifə kitab əvəzinə 2 səhifə oxumaq. Beyin kiçik addımlardan qorxmur və onları asanlıqla mənimsəyir.

İnsanlar təcrübənin özünə deyil, dərhal görəcəkləri nəticəyə (məsələn, tezliklə arıqlamağa) aludə olurlar. Nəticə gecikdikdə isə motivasiya kəskin şəkildə düşür. Həlli: Kimliyə söykənən vərdişləri formalaşdırmaqdır. “Mən arıqlamaq istəyirəm” yerinə “Mən sağlamlığına dəyər verən bir insanam” düşüncəsini mənimsədikdə, hərəkət bir nəticəyə deyil, insanın öz kimliyinə çevrilir.

Motivasiya dəyişkən emosiyadır – hava şəraiti, əhval-ruhiyyə və ya yorğunluq ona dərhal təsir edir. Həlli: “Vərdiş zənciri” (Habit Stacking) yaratmaqdır. Yeni vərdişi artıq beyninizdə kök salmış köhnə bir adətə bağlamaq lazımdır. Məsələn, “Hər sabah qəhvə içdikdən dərhal sonra 5 dəqiqə gündəlik yazacam”.

“Hər şey və ya heç nə” təfəkkürü: Bir gün vərdişi pozuqda insanların böyük hissəsi özlərini uğursuz hesab edərək prosesi bütövlükdə dayandırırlar. Həlli: “Arxa-arxaya iki dəfə buraxma” qaydasıdır. Bir gün hər hansı səbəbdən vərdiş pozularsa, ikinci gün nə olursa-olsun onu bərpa etmək zəncirin qırılmasının qarşısını alır.

Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, vərdiş formalaşdırmaq marafon qaçışıdır. Əsas məsələ mükəmməl olmaq deyil, davamlı olmaqdır; xırda, lakin fasiləsiz atılan addımlar zaman keçdikcə həyatda möcüzəvi dəyişikliklərə yol açır.