Səlib Yürüşlərinin Az Danışılan Tərəfi
Faktum.az xəbər verir ki, Səlib yürüşləri (XI-XIII əsrlər) bəşəriyyət tarixinin ən mürəkkəb və ziddiyyətli hadisələrindən biri hesab olunur. Tarix kitabları çox vaxt bu dövrü dini fanatizm, qanlı müharibələr, Qüdsün fəthi və itirilməsi, “Səlibçilər” və “Sarasinlər” (Müsəlmanlar) arasındakı amansız qarşıdurma kimi təsvir edir. Lakin bu, hekayənin sadəcə bir tərəfidir. İki əsrdən çox davam edən bu dövr, eyni zamanda, Şərq və Qərb mədəniyyətlərinin misli görünməmiş dərəcədə qaynaşmasına, elmi, texnoloji, mədəni mübadiləyə və hətta ticari tərəfdaşlığa da səhnə olmuşdur. Səlib yürüşlərinin bu “az danışılan” tərəfi, müasir Avropanın formalaşmasında mühüm rol oynamışdır.
Bu dövrün ən qabarıq simvollarından biri Suriyada yerləşən möhtəşəm Krak des Chevaliers (Cəngavərlər Qalası) qalasıdır. Bu qala sadəcə bir hərbi istehkam deyil, həm də Şərq və Qərb memarlıq ənənələrinin çarpışması və qaynaşmasının canlı sübutudur. Qalanın əsası XI əsrdə bir Səlibçi cəngavər ordeni tərəfindən qoyulsa da, əsrlər boyu həm səlibçilər, həm də müsəlmanlar tərəfindən idarə edilmiş, genişləndirilmiş və yenidən qurulmuşdur. Bu mürəkkəb tarix qalada hər iki mədəniyyətin izlərini bir araya gətirmişdir. Səlibçilərin gətirdiyi Avropa Qotik memarlıq elementləri, İslamın zərif həndəsi naxışları, tağları və müdafiə sistemləri ilə birləşmişdir. Qala, bir tərəfdən Avropanın müdafiə texnologiyasının ən yüksək nöqtəsini göstərərkən, digər tərəfdən İslam sənətinin təsirini özündə daşıyır. Bu, düşmən tərəflərin belə bir-birinin bilik və bacarıqlarından bəhrələndiyini, hətta qalanın breached wall-larının (dağılmış divarlarının) bərpası zamanı bəzən yerli müsəlman ustaların biliklərindən istifadə olunduğunu göstərir.
Səlib yürüşləri Avropanın elmi və texnoloji inkişafında böyük bir sıçrayışa səbəb olmuşdur. Şərq, xüsusən də İslam dünyası, o dövrdə riyaziyyat, astronomiya, tibb, fəlsəfə və kimya kimi sahələrdə dünyanın ən qabaqcıl biliklərinə sahib idi. Səlibçilər bu biliklərlə təmasda oldular və bir çox qədim yunan və islam əlyazmaları Şərqdən Avropaya gətirildi. Bu mübadilənin ən mühüm nümunələrindən biri tibb sahəsindədir. İslam dünyasında xəstəxanalar, tibbi kitabxanalar və peşəkar həkimlər sistemi mövcud idi. Avropalılar Şərqdə gördükləri tibbi təcrübələrdən, yeni dərmanlardan və müalicə üsullarından bəhrələndilər. İbn Sinanın “Əl-Qanun fi’t-Tibb” (Tibbin Qanunu) kimi əsərləri Latın dilinə tərcümə edilərək Avropa universitetlərində əsrlər boyu əsas dərslik kimi istifadə olundu.
Eyni zamanda, riyaziyyat sahəsində də mühüm yeniliklər Avropaya gətirildi. İslam riyaziyyatçılarının inkişaf etdirdiyi cəbr, triqonometriya və hind-ərəb rəqəmləri (0-dan 9-a qədər) sistemi, Avropanın mürəkkəb hesablamalara əsaslanan iqtisadiyyatının və elminin formalaşmasında təməl daşı oldu. Astronomiya sahəsində də müsəlman alimlərinin hazırladığı ulduz xəritələri, astrolyablar və rəsədxana təcrübələri Avropanın dənizçilik və kəşflər dövrünə yol açdı. Bu elmi mübadilə, Avropada “XII əsr Renessansı” adlanan dövrün başlanmasına və daha sonra İntibah dövrünün formalaşmasına böyük təsir göstərdi.
Səlib yürüşləri dövrü sadəcə müharibələrlə deyil, həm də Aralıq dənizi hövzəsində ticarətin misli görünməmiş dərəcədə canlanması ilə də yadda qalmışdır. Müharibə və dini qarşıdurmanın davam etməsinə baxmayaraq, Şərq və Qərb arasındakı ticari əlaqələr heç vaxt kəsilməmişdi. Əksinə, Avropanın Şərq mallarına (ədviyyatlar, ipək, pambıq, şəkər, fırfır, saxsı qablar, xalçalar, kağız) olan tələbatı artmışdı. Bu tələbatı ödəmək üçün Venesiya, Cenoa, Piza kimi İtaliya liman şəhərləri böyük bir ticarət imperiyası qurdular.
Avropadan Şərqə isə daha çox gümüş, yun, kətan, taxta, dəmir və digər xammallar ixrac edilirdi. Şərqdə qurulan Səlibçi dövlətləri, bu ticarət yollarının nəzarətini əllərində saxlayaraq böyük sərvət qazandılar. Bu dövrdə, Şərq və Qərb tacirləri arasında tərəfdaşlıq, müqavilələr və bank sisteminin formalaşmasına yol açan yeniliklər tətbiq olunmağa başladı. Məsələn, “Səkk” (Bank Çeki) sistemi, ticarətin daha təhlükəsiz və səmərəli aparılmasına imkan verdi. Ticarətin bu dərəcədə inkişafı, Avropanın iqtisadi cəhətdən canlanmasına, şəhərlərin böyüməsinə və daha sonra kapitalizm sisteminin formalaşmasına zəmin yaratdı.
Səlib yürüşləri, tarixi gerçəklikdə sadəcə qanlı müharibələr deyil, həm də mədəniyyətlərin çarpışması və qaynaşması dövrüdür. Bu dövr, bəşəriyyətin bir-birindən fərqli və düşmən mədəniyyətlərin belə bir-biri ilə necə dialoq qura biləcəyini, bilik və bacarıq mübadiləsi apara biləcəyini və hətta iqtisadi tərəfdaşlıq qura biləcəyini göstərən mühüm bir dərsdir. Faktum.az saytı olaraq, tarixi həqiqətlərin bu az danışılan tərəfinə işıq salaraq, keçmişin mürəkkəb mənzərəsini daha dərindən başa düşməyə çalışırıq.