Bənövşəyi Mənşədən Narıncı İnqilaba

Müasir kənd təsərrüfatının və gündəlik qidalanmamızın ayrılmaz hissəsi olan yerökəni və ya kök (Daucus carota), botanika və insan sivilizasiyası tarixində ən maraqlı genetik transformasiya keçirmiş tərəvəzlərdən biridir. Çətirçiçəklilər (Apiaceae) fəsiləsinə aid olan bu bitki, ilk dəfə təxminən 5 000 il əvvəl Mərkəzi Asiyada (müasir Əfqanıstan ərazisində) ehliləşdirilmişdir.

Faktum.az xəbər verir ki, qədim və orta əsrlər boyunca becərilən ilk köklər günümüzdə alışdığımız narıncı rəngdə deyil, əsasən tünd bənövşəyi, sarı və ağ rənglərdə idi. Tərəvəzin taleyindəki əsas dönüş nöqtəsi XVII əsrdə Niderlandda yaşandı; hollandiyalı botaniklər daha şirin və saxlanılması asan olan mutasiyaya uğramış sarı və qırmızı kök növlərini məqsədyönlü şəkildə çarpazlaşdıraraq müasir narıncı kök sortlarını əldə etdilər. Tarixi rəvayətlərə görə, bu narıncı seleksiya eyni zamanda Niderlandın müstəqillik mübarizəsinə rəhbərlik edən Oran xanədanına (House of Orange) bir hörmət rəmzi olaraq kütləviləşdirildi və qısa sürede bütöv Avropada bənövşəyi əcdadlarını sıxışdırıb çıxardı.

Yerökəninin parlaq narıncı rəngi tərkibindəki güclü bir piqment olan beta-karotin maddəsindən qaynaqlanır. Beta-karotin insan orqanizminə daxil olduqda qaraciyərdə sintez olunaraq A vitamininə dönüşür. Bu vitamin gözün torlu qişasında (retina) yerləşən və az işıqda görməni təmin edən “rodopsin” piqmentinin əsas tərkib hissəsidir. Neyrobioloji cəhətdən A vitamini çatışmazlığı alaqaranlıqda görmə qabiliyyətinin itirilməsinə (gecə korluğu) səbəb olur. İkinci Dünya Müharibəsi dövründə Böyük Britaniya Hərbi Hava Qüvvələri alman təyyarələrini gecə radarları ilə aşkar etdiklərini gizlətmək üçün pilotlarının çoxlu kök yediyini iddia edən kütləvi təbliğat kampaniyası aparmış, bu da kökün gözə faydaları haqqında qlobal mifologiyanı daha da gücləndirmişdir.

Kök yalnız gözlər üçün deyil, bütövlükdə immun, ürək-damar və həzm sistemləri üçün də müstəsna əhəmiyyətə malikdir. Tərkibindəki A, C, B6 vitaminləri və antioksidantlar sərbəst radikallarla mübarizə apararaq hüceyrə zədələnməsinin qarşısını alır və immuniteti gücləndirir. Yüksək kalium tərkibi damarları genişləndirərək qan təzyiqini tənzimləməyə kömək edir, pəhriz lifləri (pektin) isə qandakı pis xolesterinin (LDL) səviyyəsini aşağı salır və bağırsaq peristaltikasını sürətləndirərək həzmi yaxşılaşdırır. Tərkibindəki lutein, zeaksantin və dərini ultrabənövşəyi şüaların zərərindən qoruyan maddələr hüceyrə bərpasını dəstəkləyir. Çiy kökün glikemik indeksi aşağı olduğuna görə qanda şəkəri kəskin qaldırmır.

Lakin kökün normadan artıq və ya yanlış istifadəsi müəyyən fəsadlara yol aça bilər. Aşırı miqdarda kök və ya kök şirəsi qəbul edildikdə qanda piqment toplanır və karotenemiya adlanan vəziyyət yaranır ki, bu zaman ovuc içləri və üz dərisi sarı-narıncı rəngə boyanır. Mədə xorası, kəskin qastrit və ya onikibarmaq bağırsaq iltihabı olan şəxslərə çi kök yemək tövsiyə edilmir, çünki onun kobud lifləri zədələnmiş selikli qişanı qıcıqlandırır. Həmçinin kök bişirildikdə tərkibindəki mürəkkəb karbohidratlar sadə şəkərlərə parçalanır və glikemik indeksi kəskin yüksəlir, bu səbəbdən diabet xəstələri bişmiş kökü məhdud miqdarda tükətməlidir.

Kökdən maksimum fayda almaq üçün onun istifadə qaydalarına diqqət yetirilməlidir. Beta-karotin və A vitamini yağda həll olan maddələr olduğu üçün kökü təkbaşına yedikdə tərkibindəki A vitamininin cəmi 3-5%-i mənimsənilir; lakin kök salatına zeytun yağı, xama və ya qoz-fındıq əlavə edildikdə bu göstərici 65-80%-ə yüksəlir. A vitamini almaq üçün buxarda yüngül pörtlədilmiş kök, arıqlamaq və həzm üçün isə çiy kök daha üstündür. Təzə çəkilmiş kök şirəsini birdəfəyə 150-200 ml-dən çox içməmək və həftədə 2-3 dəfə ilə kifayətlənmək lazımdır. Sağlam bir böyüklər üçün gündə 1-2 ədəd orta ölçülü çiy kök yemək bütün günlük A vitamini ehtiyacını tam ödəyir.