Rəsmi İrəvanın “dənizdən dənizə Ermənistan” adlı sərsəm ideyası
Rəsmi İrəvanın “dənizdən dənizə Ermənistan” adlı sərsəm ideyası
“Dənizdən-dənizə Ermənistan” ifadəsi Ermənistanın tarixi ərazi iddiaları ilə bağlı Azərbaycan ictimai-siyasi diskursunda tez-tez işlədilən anlayışlardan biridir. Bu ifadə, geniş mənada, Ermənistan ərazisinin Qara dənizdən Aralıq dənizinə qədər uzanmasını nəzərdə tutan maksimalist xəritə və ideyaları ifadə edir. Lakin bu cür yanaşmaların konkret olaraq müasir Ermənistan dövlətinin rəsmi dövlət siyasəti olması iddiasını fakt kimi təqdim etmək düzgün olmaz. Müxtəlif dövrlərdə fərqli siyasi və millətçi dairələrdə belə xəritələr və ideyalar səsləndirilsə də, onları bütövlükdə “rəsmi İrəvanın” dəyişməz siyasəti kimi xarakterizə etmək üçün konkret mənbə və dövr göstərilməlidir. Tarix boyu Cənubi Qafqaz müxtəlif imperiyaların, xalqların və dövlətlərin maraqlarının toqquşduğu məkan olub.
Bu mürəkkəb tarix sonrakı dövrlərdə müxtəlif millətçi narrativlərin formalaşmasına da təsir göstərib. “Böyük Ermənistan” ideyası da XIX və XX əsrlərdə erməni siyasi və ictimai düşüncəsinin bəzi istiqamətlərində özünə yer tapıb. Bu ideyanın müxtəlif xəritələrdə fərqli coğrafi sərhədlərlə təqdim edilməsi onun vahid və dəyişməz məzmun daşımadığını göstərir. Azərbaycan baxımından isə belə maksimalist ərazi təsəvvürləri xüsusilə həssas məsələdir. Çünki XX əsrin sonlarında Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi nəticəsində Azərbaycan ərazilərinin böyük hissəsi uzun müddət Ermənistan və erməni qüvvələrinin nəzarətində qaldı. 1993-cü ildə BMT Təhlükəsizlik Şurasının 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələri Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinə hörməti vurğulayaraq hərbi əməliyyatların dayandırılmasına və işğal edilmiş ərazilərdən qüvvələrin çıxarılmasına çağırırdı.
Bu baxımdan, keçmişdə səsləndirilmiş maksimalist ərazi iddialarının siyasi nəticələrini düzgün qiymətləndirmək vacibdir. Dövlətlər arasında münasibətlərin sağlam təməli tarixi xəritələrdən deyil, beynəlxalq hüququn prinsiplərindən, suverenliyə hörmətdən və qarşılıqlı ərazi bütövlüyünün tanınmasından keçməlidir. Əks halda tarixi iddiaların siyasi məqsədlərlə gündəmə gətirilməsi cəmiyyətdə qarşılıqlı etimadsızlığı dərinləşdirə və regionda gərginliyi artıra bilər. 2020-ci ildə baş vermiş İkinci Qarabağ müharibəsi də onilliklər ərzində həll olunmamış münaqişənin nə qədər ağır nəticələr doğura biləcəyini göstərdi.
Müharibədən sonra regionda yeni siyasi reallıq yarandı və Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində əsas məsələlərdən biri dövlətlərin bir-birinin suverenliyinə və ərazi bütövlüyünə hörmət etməsi oldu. Bu gün Cənubi Qafqazın gələcəyi üçün əsas məsələ keçmişin maksimalist xəritələrini yenidən gündəmə gətirmək deyil, onların yaratdığı qarşıdurma məntiqindən uzaqlaşmaqdır. Tarixi yaddaş qorunmaqla yanaşı, siyasi münasibətlər beynəlxalq hüquq və dövlətlərin qarşılıqlı tanınması prinsipləri üzərində qurulmalıdır. “Dənizdən-dənizə Ermənistan” kimi maksimalist ideyaların müzakirəsi də məhz bu tarixi və siyasi kontekstdə aparılmalıdır.
Bəylər Cəfərov – Zərdab rayonu Alıcanlı kənd sakini