Mingəçevirin arxeoloji və tarixi-mədəni irsi

Mingəçevir Azərbaycanın qədim və zəngin tarixə malik şəhərlərindən biridir. Kür çayının sahilində, Bozdağ silsiləsinin ətəklərində yerləşməsi şəhərin həm təbii-coğrafi, həm də tarixi baxımdan əlverişli mövqeyə malik olduğunu göstərir. Burada müxtəlif dövrlərə aid arxeoloji abidələrin aşkar olunması Mingəçevirin tarixinin yalnız müasir dövrlə bağlı olmadığını, onun qədim yaşayış məskənlərindən biri olduğunu təsdiqləyir.

Mingəçevirin tarixinin öyrənilməsində arxeoloji tədqiqatların xüsusi əhəmiyyəti vardır. Şəhər ərazisində müxtəlif dövrlərə aid yaşayış yerləri, kurqanlar, küp qəbirləri, daş qutu və katakomba tipli qəbirlər, dini tikili qalıqları və digər maddi-mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir. Bu abidələr Mingəçevir ərazisində yaşamış insanların təsərrüfat fəaliyyəti, məişəti, sənətkarlığı və mədəni həyatı haqqında qiymətli məlumatlar verir.

Mingəçevirin arxeoloji irsinin geniş şəkildə öyrənilməsində 1946–1953-cü illərdə aparılmış arxeoloji qazıntıların mühüm rolu olmuşdur. Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasının tikintisi ilə əlaqədar ərazinin bir hissəsinin su altında qalması gözlənildiyindən burada yerləşən arxeoloji abidələrin vaxtında tədqiq edilməsi zərurəti yaranmışdır. Səkkiz il davam edən ekspedisiyaya arxeoloq Saleh Qazıyev rəhbərlik etmişdir.

Aparılan qazıntılar zamanı yaşayış yerləri, müxtəlif qəbir tipləri, dini tikililər və digər arxeoloji obyektlər öyrənilmiş, çoxlu sayda maddi-mədəniyyət nümunələri aşkar edilmişdir. Keramika qabları, əmək alətləri, silahlar, bəzək əşyaları, şüşə məmulatları, sikkələr, sümük və buynuzdan hazırlanmış əşyalar həmin dövrün həyat tərzi haqqında təsəvvür yaratmağa imkan verir.

Mingəçevir arxeoloji materialları içərisində Qafqaz Albaniyası dövrünə aid nümunələr də xüsusi maraq doğurur. Daş və gil əşyalar üzərində alban yazısı ilə bağlı nümunələrin aşkar edilməsi qədim yazı mədəniyyətinin və Qafqaz Albaniyasının tarixinin öyrənilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu baxımdan Mingəçevir təkcə arxeoloji abidələrin toplandığı ərazi deyil, həm də Azərbaycanın qədim mədəni tarixinin öyrənilməsi üçün əhəmiyyətli elmi mənbədir.

Mingəçevir arxeoloji irsinin tədqiqi sonrakı dövrlərdə də davam etdirilmişdir. Saleh Qazıyevin Mingəçevir arxeoloji həfriyyatı: küp qəbirləri albomu, R. M. Vahidovun Mingəçevir III–VIII əsrlərdə: arxeoloji qazıntı materialları əsasında əsərləri bu istiqamətdə aparılmış mühüm tədqiqatlar sırasında xüsusi yer tutur.

Mingəçevirin energetika və şəhərsalma tarixi

Mingəçevirin inkişafında XX əsrin ortalarından başlayan energetika quruculuğunun xüsusi rolu olmuşdur. Kür çayı üzərində Mingəçevir Su Elektrik Stansiyasının və su anbarının yaradılması şəhərin iqtisadi və şəhərsalma simasının dəyişməsinə səbəb olmuşdur.

Bu dövrdə yeni yaşayış məhəllələri, yollar, ictimai binalar və sosial infrastruktur obyektləri yaradılmış, Mingəçevir tədricən Azərbaycanın mühüm sənaye və energetika mərkəzlərindən birinə çevrilmişdir.

Şəhərin həmin dövrə aid memarlıq və şəhərsalma xüsusiyyətləri də ayrıca maraq doğurur. Yaşayış binaları, ictimai tikililər və mühəndis qurğuları XX əsrin ortalarında formalaşan sənaye şəhərinin xüsusiyyətlərini özündə əks etdirir. Bu baxımdan Mingəçevirin irsi yalnız qədim arxeoloji abidələrlə məhdudlaşmır. Şəhərin nisbətən yaxın tarixə aid sənaye və şəhərsalma irsi də onun ümumi tarixi mənzərəsinin mühüm hissəsidir.

Alman izləri və şəhərin tarixi yaddaşı

Mingəçevirin müasir şəhər kimi formalaşdığı dövrdə alman hərbi əsirlərinin tikinti işlərində iştirakı da şəhərin tarixində özünəməxsus iz qoymuşdur. Müharibədən sonrakı illərdə şəhərin salınması və müxtəlif tikinti işlərinin həyata keçirilməsi prosesində onların əməyindən istifadə edilmişdir.

Bu dövrün izlərinə şəhərin bəzi tikililərində və şəhər mühitində rast gəlmək mümkündür. Alman hərbi əsirləri ilə bağlı məkanlar Mingəçevirin XX əsr tarixinin öyrənilməsi baxımından maraqlı yaddaş nümunələri hesab oluna bilər. Belə obyektlərin tarixi haqqında məlumatların toplanması və gələcəkdə şəhərin tarixi marşrutlarına daxil edilməsi Mingəçevirin çoxqatlı keçmişinin daha dolğun təqdim olunmasına imkan verə bilər.

Kür çayı və Mingəçevir su anbarının turizm əhəmiyyəti

Mingəçevirin müasir turizm imkanlarının formalaşmasında Kür çayı və Mingəçevir su anbarının xüsusi rolu vardır. Şəhərin təbii landşaftı, su hövzələri və sahil əraziləri həm yerli əhalinin istirahəti, həm də turistlərin cəlb olunması üçün əlverişli şərait yaradır.

Kür çayı boyunca yerləşən sahil əraziləri və şəhərin bulvarı Mingəçevirin müasir simasının əsas elementlərindəndir. Su anbarı isə qayıq gəzintisi, balıqçılıq, su idmanı və digər istirahət imkanları baxımından şəhərin turizm potensialını artırır.

Mingəçevirin avarçəkmə ənənələri də şəhərin idman turizmi baxımından əhəmiyyətini yüksəldir. Bu xüsusiyyət şəhəri yalnız tarixi və mədəni turizm deyil, eyni zamanda su və idman turizmi üçün də maraqlı məkana çevirir.

Ekoturizm imkanları

Mingəçevir ətrafındakı su hövzələri və təbii ərazilər ekoturizmin inkişafı üçün də müəyyən imkanlara malikdir. Su anbarı ətrafında müxtəlif quş növlərinin müşahidə edilməsi, xüsusilə köçəri quşların mövsümi hərəkətləri təbiətsevərlər üçün maraq doğura bilər.

Bu baxımdan Mingəçevirin turizm imkanlarını yalnız şəhər daxilindəki istirahət məkanları ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Təbiət müşahidəsi, foto-turizm, quş müşahidəsi və su hövzələri ilə bağlı ekoloji marşrutların yaradılması şəhərin turizm məhsulunu daha da zənginləşdirə bilər.

Arxeoloji irs və turizmin əlaqələndirilməsi

Mingəçevirin əsas xüsusiyyətlərindən biri burada müxtəlif tarixi dövrlərin izlərinin bir arada olmasıdır. Qədim arxeoloji abidələr, Qafqaz Albaniyası dövrünün maddi-mədəniyyət nümunələri, XX əsrin energetika quruculuğu, şəhərsalma irsi və müasir turizm infrastrukturu Mingəçevirin tarixi-mədəni simasını birlikdə formalaşdırır.

Məncə, şəhərin turizm imkanlarının daha geniş təqdim olunması üçün bu istiqamətlərin bir-biri ilə əlaqələndirilməsi vacibdir. Məsələn, arxeoloji irsi, şəhərin tarixi hissələrini, energetika quruculuğu ilə bağlı obyektləri, Kür çayını və su anbarını əhatə edən vahid tematik marşrutların hazırlanması Mingəçevirin tanıdılmasına müsbət təsir göstərə bilər.

Eyni zamanda arxiv sənədlərinin, köhnə fotoşəkillərin, xəritələrin və yerli əhalidən toplanan məlumatların sistemləşdirilməsi şəhərin keçmişinin daha ətraflı öyrənilməsinə kömək edər. Arxeoloji materialların muzeylərdə və sərgilərdə daha geniş nümayiş etdirilməsi, tarixi məkanların rəqəmsal xəritələrdə göstərilməsi və audio-bələdçi sistemlərinin hazırlanması da bu baxımdan faydalı ola bilər.

Mingəçevirin müasir sənaye siması

Mingəçevirin inkişafı bu gün də sənaye sahəsi ilə bağlıdır. Şəhərin müasir iqtisadi həyatında sənaye müəssisələri mühüm yer tutur. Mingəçevir Sənaye Parkının yaradılması şəhərin sənaye potensialının inkişafında yeni mərhələ kimi qiymətləndirilə bilər.

Sənaye Parkının yaradılması qeyri-neft sektorunun inkişafı, müasir texnologiyalara əsaslanan istehsal sahələrinin formalaşdırılması və məşğulluğun artırılması məqsədləri ilə əlaqələndirilmişdir. Bu baxımdan Mingəçevirin inkişaf tarixində energetika quruculuğundan müasir sənaye istehsalına qədər davam edən ardıcıl proses müşahidə olunur.

Mingəçevirin tarixi və mədəni irsi müxtəlif dövrləri əhatə edən çoxqatlı quruluşa malikdir. Şəhərin qədim arxeoloji abidələri onun minilliklərə gedib çıxan tarixini əks etdirir. 1946–1953-cü illərdə aparılmış genişmiqyaslı arxeoloji qazıntılar isə bu irsin elmi baxımdan öyrənilməsində mühüm mərhələ olmuşdur.

XX əsrin ortalarından Mingəçevirin energetika və sənaye şəhəri kimi inkişaf etməsi onun tarixində yeni mərhələ yaratmışdır. Bu proses şəhərin həm iqtisadi, həm də şəhərsalma baxımından formalaşmasına ciddi təsir göstərmişdir. Həmin dövrə aid tikililər və tarixi məkanlar da müasir Mingəçevirin irsinin bir hissəsini təşkil edir.

Bu gün isə Kür çayı, Mingəçevir su anbarı, su idmanı, arxeoloji irs, sənaye və şəhərsalma nümunələri, eləcə də ekoturizm imkanları şəhərin turizm potensialını formalaşdıran əsas istiqamətlərdir.

Mingəçevirin özünəməxsusluğu onun qədim keçmişi ilə müasir inkişafının bir şəhər məkanında birləşməsindədir. Arxeoloji irs, tarixi yaddaş, energetika quruculuğu, təbii-coğrafi xüsusiyyətlər və müasir turizm imkanları birlikdə Mingəçevirin Azərbaycanın mühüm tarixi-mədəni və turizm məkanlarından biri kimi əhəmiyyətini müəyyənləşdirir.

ƏDƏBİYYAT                                

1. Qazıyev, S. M. Mingəçevirdə arxeoloji yadigarlar. Azərbaycanın maddi mədəniyyəti, I cild. Bakı, 1949, s. 71–86.
2. Aslanov, Q. M., Vahidov, R. M., İone, Q. İ. Drevniy Mingəçaur (Eneolit i bronzovıy vek). Bakı: Azərbaycan SSR EA nəşriyyatı, 1959.
3. Qazıyev, S. M. Mingəçevir arxeoloji həfriyyatı: küp qəbirləri albomu. Bakı: Azərbaycan SSR EA nəşriyyatı, 1960.
4. Vahidov, R. M. Mingəçevir III–VIII əsrlərdə: arxeoloji qazıntı materialları əsasında. Bakı: Azərbaycan SSR EA, 1961.
5. Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası. Azərbaycan arxeologiya elmi 80 ildə: qısa nəzər. Bakı, 2024.
6. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Turizm Agentliyi. Mingəçevir. Azerbaijan.Travel.
7. Azərbaycan Respublikasının Dövlət Turizm Agentliyi. Mingəçevirdə quş müşahidəsi (Birdwatching in Mingachevir). Travel.
8. Azərbaycan Respublikası Prezidentinin “Mingəçevir Sənaye Parkının yaradılması haqqında” 26 fevral 2015-ci il tarixli 1077 nömrəli Sərəncamı.

Müəllif:  Həlimə Əhmədzadə

AR ETN Coğrafiya İnstitutu PHŞ-nin əməkdaşı