”Efemerid” effekti: Xatirələrimiz niyə hər dəfə xatırlayanda reallıqdan uzaqlaşır və dəyişir?
Faktum.az xəbər verir ki, insan beyninin keçmişdə yaşanan hadisələri video lent kimi olduğu kimi saxladığını düşünmək ən böyük psixoloji yanılsamalardan biridir. Neyro-bioloji araşdırmalar göstərir ki, hər hansı bir xatirəni zehnimizdə canlandırdığımız zaman beyin onu sadəcə “arxivdən çıxarıb oxumur”, əksinə, həmin xatirəni sıfırdan yenidən inşa edir. Bu proses elmdə “yaddaşın rekonsolidasiyası” (memory reconsolidation) və ya geniş yayılmış adı ilə “Efemerid effekti” kimi tanınır. Bu fenomenə görə, keçmişə aid bir anı hər dəfə xatırlayanda o, ilkin variantından bir az daha uzaqlaşır və təhrif olunur.
Elmi baxımdan, bir hadisə baş verəndə beyindəki neyronlar arasında xüsusi sinaptik əlaqələr şəbəkəsi yaranır. Lakin həmin xatirəni beynimizə hər gətirdiyimizdə bu sinaptik şəbəkə müvəqqəti olaraq həssas, dəyişkən və “plastik” vəziyyətə düşür. Həmin an düşündüyümüz hiss-həyəcanlar, hazırda içində olduğumuz əhval-ruhiyyə, eşitdiyimiz yeni məlumatlar və ya ətrafdakı insanların verdiyi suallar xatirənin tərkibinə daxil olur. Yaddaş bu yenilənmiş versiyanı “yadda saxla” düyməsinə basaraq arxivə qaytarır. Deməli, siz keçmişdəki bir hadisəni xatırlayarkən əslində hadisənin özünü deyil, onu ən son xatırladığınız versiyasını xatırlayırsınız.
Məşhur psixoloq və yaddaş tədqiqatçısı Elizabet Loftusun (Elizabeth Loftus) aparıcı tədqiqatları sübut edib ki, insanlara heç vaxt yaşamadıqları uşaqlıq xatirələrini (məsələn, ticarət mərkəzində itməyi) belə tamamilə inandırıcı şəkildə “xatırlatmaq” və ya mövcud xatirələri tam fərqli istiqamətə yönəltmək mümkündür. Bu təkrar inşalar zaman keçdikcə beynin boşluqları öz təxəyyülü və məntiqli ehtimalları ilə doldurmasına gətirib çıxarır. Məhz bu səbəbdən məhkəmə psixologiyasında şahid ifadələrinə ehtiyatla yanaşılır. Bəşəriyyətin sarsılmaz hesab etdiyi “xatirələr” əslində hər gün yenidən yazılan, zamana və emosiyalara yenik düşən efemer (müvəqqəti, tez dəyişən) bir illüziyadır.