”Ən pis sülh, ən yaxşı məhkəmə çəkişməsindən üstündür” – Mediator Anar Hacıyev ilə Müsahibə

Faktum.az xəbər verir ki, son illərdə Azərbaycanda hüquq sisteminin və mülki cəmiyyətin ən mühüm institutlarından birinə çevrilən Mediasiya  cəmiyyətdə sivil barışıq mədəniyyətini formalaşdırmağa davam edir. Məhkəmə qapılarında illərlə sürən çəkişmələrin, gərgin emosiyaların və maliyyə itkilərinin qarşısını alan bu sistem, tərəflərə ortaq məxrəcə gəlmək üçün unikal imkanlar təqdim edir.

Bəs mediasiya prosesi praktiki olaraq necə işləyir? İnsanlar niyə məhkəmə əvəzinə barışıq masasını seçməlidirlər? Ailə, biznes və əmək mübahisələrində mediatorun rolu nədir?

Bu və digər maraqlı suallarla Şəmkir 1 saylı Mediasiya Təşkilatının rəsmi mediatoru, ölkəmizdə və beynəlxalq aləmdə böyük təcrübə qazanmış Anar Hacıyev ilə həmsöhbət olduq.

– İlk olaraq sizi oxucularımıza daha yaxından tanıyaq – mediator Anar Hacıyev kimdir və Mediasiya sahəsinə gəlmək qərarı necə yarandı?

— Mən Anar Hacıyev, 04 dekabr 1976-cı ildə Mingəçevir şəhərində anadan olmuşam və orta təhsilimi də orada başa vurmuşam. Daha sonra ali təhsilə yiyələnərək, 2001-ci ildə Azərbaycan Texnologiya Universitetinin magistratura bölməsini fərqlənmə diplomu ilə bitirdim. Hazırda Şəmkir şəhərində yaşayır və peşəkar fəaliyyətimi burada davam etdirirəm.

Xarakter etibarilə hər zaman sülhə, barışığa və insanların ortaq məxrəcə gəlməsinə meyilli bir insan olmuşam. Məhz bu daxili istək və ruh məni ölkəmizdə yeni formalaşan mediasiya institutu ilə dərindən maraqlanmağa sövq etdi. Bu sahədə mükəmməlləşmək üçün addım-addım irəlilədim:

2019-cu ilin sentyabrında mediasiya üzrə tanınmış beynəlxalq təlimçi Dəniz Kite xanımın təlimlərində iştirak edərək həm baza, həm də ixtisas sertifikatları qazandım.

2021-ci ildə Azərbaycan Respublikası Ədliyyə Nazirliyinin Ədliyyə Akademiyasının kurslarını müvəffəqiyyətlə bitirdim və həmin ilin 15 avqust tarixindən etibarən rəsmən Mediasiya Şurasının üzvü oldum. Peşəkar inkişaf naminə kurslarım və təlimlərim bu gün də davam edir.

2024-cü ildə Türkiyənin Ankara şəhərində keçirilən Türk Dünyası Mediatorlar Birliyinin 1-ci Qurultayında iştirak etdim. Həmin səfər çərçivəsində Ankara Medipol Universiteti və Ankara Yıldırım Beyazıt Universitetlərində təşkil olunmuş mediasiya təlimlərinə qatılaraq xüsusi sertifikatlara layiq görüldüm.

Gördüyünüz kimi, mediasiyaya gəlişim təsadüfi deyil, daxili dünyamın və illərdir topladığım beynəlxalq peşəkar təcrübənin bir vəhdətidir.

– Mediasiya institutu son illər Azərbaycanda daha çox tanınmağa başlayıb. Sadə dillə desək, mediasiya nədir və hansı hallarda tətbiq olunur?

— Sadə dillə desək, mediasiya — mübahisə edən iki və ya daha çox tərəfin, bitərəf və müstəqil bir üçüncü şəxsin (mediatorun) köməkliyi ilə ortaq məxrəcə gəlmək üçün apardıqları danışıqlar prosesidir. Mediator burada hakim deyil, qərar vermir, kimisə günahlandırmır; sadəcə tərəflərə bir-birini eşitməyə və ortaq həll yolu tapmağa kömək edir.

Qanunvericiliyə əsasən, mediasiya əsasən aşağıdakı sahələrdə tətbiq olunur:

Ailə mübahisələri (boşanma, aliment, əmlak bölgüsü, uşaqla ünsiyyət)

Əmək mübahisələri (işə bərpa, əməkhaqqı tələbi və s.)

Kommersiya (biznes) mübahisələri

Mülki mübahisələr

İnzibati və cinayət işləri (qanunla yol verilən müəyyən hallarda)

– Sizcə mediasiyanın əsas üstünlükləri nələrdir? İnsanlar niyə məhkəmə əvəzinə mediasiyanı seçməlidir?

— Məhkəmə ilə müqayisədə mediasiyanın üstünlükləri kifayət qədər çoxdur:

Zaman və Maliyyə Qənaəti: Məhkəmələr aylarla, bəzən illərlə çəkə bildiyi halda, mediasiyada məsələ bir neçə saata və ya bir neçə görüşə həll oluna bilər. Dövlət rüsumları və vəkil xərcləri ilə müqayisədə mediasiya xidməti xeyli ucuz başa gəlir.

Məxfilik: Məhkəmə prosesləri açıq keçirildiyi halda, mediasiyada danışılan hər şey tam məxfi saxlanılır. Bu, xüsusilə ailə və biznes reputasiyası üçün çox önəmlidir.

Qərarı tərəflər özü verir: Məhkəmədə qərarı hakim verir və çox vaxt bir tərəf sevinərkən digəri narazı qalır. Mediasiyada isə qərarı tərəflər özləri, könüllü şəkildə qəbul edirlər. Buna görə də mediasiya sazişlərinin icra olunma faizi çox yüksəkdir.

Münasibətlərin qorunması: Məhkəmədən çıxan tərəflər çox vaxt düşmənə çevrilirlər. Mediasiyadan çıxanlar isə gələcəkdə bir-birinin üzünə baxa, işgüzar və ya insani münasibətlərini qoruya bilirlər.

– Təcrübənizdə mediasiya yolu ilə həll olunan və sizi xüsusilə təsirləndirən bir mübahisə olubmu?

— Mənim üçün ən qürurverici məqam odur ki, bu sahədəki 5 illik aktiv fəaliyyətimin nəticəsi olaraq çoxlu sayda vətəndaşımız məhz mənə etibar edərək müraciət edir. Təcrübəmdə xüsusilə vəkillərlə qurduğum yüksək səviyyəli peşəkar münasibətlər böyük rol oynayır. Vəkili olan tərəflərin iştirak etdiyi müraciətlərdə çoxlu sayda uğurlu barışıq sazişlərimiz imzalanıb.

Xüsusilə Şəmkir və Gədəbəy rayonları üzrə baxdığım məcburi və könüllü ailə mübahisələrində emosiyaların pik nöqtədə olduğu anlar çox olur. Bir dəfə vəkillərin də cəlb olunduğu, tərəflərin bir-biri ilə tamamilə körpüləri yandırdığı bir əmlak və boşanma davası var idi. Vəkillərlə koordinasiyalı işimiz və tərəflərin öz dilində danışaraq onların daxili narahatlıqlarını anlamağımız sayəsində, o gərgin proses hər iki tərəfi tam qane edən və gələcəkdə övladlarının psixologiyasını qoruyan böyük bir barışıq sazişi ilə yekunlaşdı. Bu cür nəticələr işimin ən təsirli və dəyərli tərəfidir.

– Azərbaycanda vətəndaşların mediasiya haqqında məlumatlılıq səviyyəsini necə qiymətləndirirsiniz?

— İlk illərlə müqayisədə bu gün vətəndaşlarımızın mediasiya haqqında məlumatlılıq və ən əsası, etimad səviyyəsi xeyli yüksəlib. Əgər əvvəllər insanlar mediasiyanı məhkəmədən qabaq keçilməsi məcburi olan formal bir “kağız almaq” mərhələsi kimi görürdülərsə, bu gün reallıq tamamilə fərqlidir.

Hazırda mən Şəmkir və Gədəbəy rayonları üzrə həm məcburi, həm də könüllü mediasiya müraciətlərinə baxıram. Bununla yanaşı, digər rayon və şəhərlərdən də bizə çoxlu sayda könüllü mediasiya müraciətləri daxil olur. Digər şəhərlərdən vətəndaşların könüllü olaraq bizə üz tutması cəmiyyətdə bu institutun səmərəliliyinin və mediatora olan fərdi inamın bariz göstəricisidir.

– Ən çox hansı sahələr üzrə mübahisələr mediasiya vasitəsilə həll olunur? (ailə, əmək, biznes və s.)

— Gündəlik fəaliyyətimizdə müraciətlərin böyük əksəriyyəti yenə də ailə mübahisələrinin (aliment, uşaqla ünsiyyət, boşanma) payına düşür. Lakin son illərdə əmək mübahisələri və xüsusilə sahibkarlar arasında yaranan kommersiya (biznes) mübahisələri də sürətlə artmaqdadır. Biznes mühiti artıq dərk edir ki, məhkəmə çəkişmələrində vaxt və nüfuz itirməkdənsə, mediasiya masası arxasında kompromis əldə etmək ticarət dövriyyəsi üçün daha xeyirlidir.

– Ailə mübahisələri və boşanma hallarında mediasiyanın rolu nə qədər önəmlidir?

— Ailə mediasiyası bizim ən həssas sahəmizdir. Burada mediasiyanın rolu sadəcə hüquqi deyil, həm də mənəvidir. Əgər ailəni xilas etmək zərrə qədər də olsa mümkündürsə, biz tərəflərə o şansı yenidən qazandırmağa çalışırıq. Yox, əgər boşanma qaçılmazdırsa, mediasiya bu ayrılığın sivil, nifrətsiz və qarşılıqlı hörmət çərçivəsində baş tutmasını təmin edir. Xüsusilə uşaqların gələcək taleyi — aliment və ünsiyyət qrafiki məhkəmə çəkişmələrində travmaya çevrilmədən, valideynlərin ortaq rəsmi razılığı ilə həll olunur.

– Mediasiya prosesində tərəflərin razılığa gəlməsi üçün mediator hansı prinsiplərə əsaslanır?

— Mənim ən əsas peşəkar fəlsəfəm budur: Mediasiya, sülh və barışıq ilk növbədə insanın ruhunda olmalıdır. Əgər bu daxili ruh yoxdursa, sadəcə qanun maddələri ilə mediatorluq etmək qeyri-mümkündür.

Proses zamanı əsaslandığım fundamental prinsiplər bunlardır:

Könüllülük və Bərabərlik: Tərəflər bərabər hüquqlara malikdir və prosesdə tamamilə öz iradələri ilə iştirak edirlər.

Məxfilik: Mediasiya otağında danışılan hər şey orada da qalır.

Tam Neytrallıq və Qərəzsizlik: Mediator ona müraciət edən şəxslərə qarşı tamamilə qərəzsiz olmalıdır. Biz tərəflərin “öz dilində” danışmalı, onları mühakimə etmədən, mübahisənin həlli yolunda hər iki tərəflə bir yerdə, çiyin-çiyinə səy göstərməliyik.

–  Bəzən tərəflər emosional vəziyyətdə olur və razılığa gəlmək çətinləşir. Belə hallarda mediator hansı yanaşmadan istifadə edir?

— Emosional gərginlik fəaliyyətimizin ayrılmaz hissəsidir. Belə anlarda tərəfləri birgə masa arxasında saxlamaq bəzən prosesə zərər verə bilər. Buna görə də biz Fərdi sessiyalardan (Kokus) istifadə edirik; tərəfləri ayrı-ayrı otaqlarda dinləyirik. İnsanların emosiyalarını boşaltmasına, dinlənilməsinə şərait yaradırıq. Daha sonra aqressiv ifadələri neytrallaşdıraraq, tərəflərin əsl maraqlarını və tələblərini bir-birinə sivil şəkildə ötürürük. Mediator həm də bir növ psixoloji filtr rolunu oynayır.

 –  Sonda vətəndaşlara mübahisələri böyümədən və məhkəməyə çatmadan həll etmək üçün hansı tövsiyələri vermək istərdiniz?

— Vətəndaşlarımıza tövsiyəm odur ki, hər bir mübahisə zamanı ilk reaksiyaları emosional deyil, rasional olsun. Problemləri böyütmək, illərlə məhkəmə qapılarında vaxt, sağlamlıq və maliyyə itirmək heç bir tərəfə xeyir gətirmir. Unutmayın ki, ən pis sülh, ən yaxşı məhkəmə çəkişməsindən qat-qat üstündür.

Şəmkir 1 saylı Mediasiya Təşkilatının rəsmi mediatoru olaraq bildirmək istəyirəm ki, mediasiya xidmətlərinin vətəndaşlarımıza tam əlçatan olması üçün biz 2 fərqli ünvanda yerləşən ofislərimizlə hər zaman onların xidmətindəyik. Qapımız dialoqa, sülhə və barışığa ehtiyacı olan hər kəsin üzünə açıqdır.

Redaksiyadan: Anar Hacıyev ilə həyata keçirdiyimiz bu səmimi və əhatəli həmsöhbətdən bir daha aydın olur ki, mediasiya sadəcə hüquqi prosedur deyil, həm də cəmiyyətimizdə qarşılıqlı hörmət və anlaşma mədəniyyətini bərpa edən mühüm körpüdür. Mübahisələrin kəskinləşdiyi anlarda sivil dialoq masasını seçmək həm vaxtımıza, həm də mənəvi sakitliyimizə verilən ən böyük dəyərdir. Müsaibə üçün təşəkkür edir, mediator Anar Hacıyevə barışıq missiyasında yeni-yeni uğurlar arzulayırıq!