Dodaqaltı pıçıldaşmaların elmi: İnsan növü qeybəti niyə sevir?

Faktum.az çox vaxt mənəvi baxımdan qınanan, lakin gündəlik ünsiyyətimizin az qala 60-70%-ni təşkil edən qeybət və şayiələrin təkamül psixologiyasındakı gizli səbəblərini araşdırıb.

Elm adamlarının fikrincə, qeybət sadəcə “boş vaxt keçirmək” vasitəsi deyil, bəşəriyyətin sağ qalmasını və qruplar şəklində mütəşəkkil olmasını təmin edən ən qədim sosial alətlərdən biridir. Təkamül antropoloqu Robin Danbarın nəzəriyyəsinə görə, qeybət ibtidai insan cəmiyyətlərində primatların bir-birinin tüklərini təmizləməsi ritualının dildə təkamül etmiş formasıdır; meymunlar qrupdakı bağları gücləndirmək üçün fiziki təmasdan istifadə etdiyi halda, insan qrupları böyüdükcə dil bu funksiyanı əvəz edib və qeybət sosial bağları toxumaq üçün əsas vasitəyə çevrilib.

Qədim dövrlərdə qəbilə daxilində kimin etibarlı olduğunu, kimin resursları oğurladığını və ya xəyanət etdiyini bilmək ölüm-dirim məsələsi olduğundan, qeybət qrup daxilindəki “fırıldaqçıları” ifşa edən sosial bir radar funksiyası daşıyırdı. Eyni zamanda, başqalarının səhvlərini və ya onların başına gələn mənfi hadisələri müzakirə edərkən insan beyni şüuraltı olaraq həmin cəmiyyətdə nəyin qəbul edilib, nəyin cəzalandırılacağını öyrənir və fərdlər başqasının “ayıbı” üzərindən öz şəxsi davranış modelini tənzimləyirlər. Neyrobioloji araşdırmalar da sübut edir ki, güvənilən bir şəxslə gizli xəbərləri bölüşmək beyində həzz hormonu olan dopamin və bağlılıq hormonu oksitosin ifrazını artırır, bədəndəki kortizol, yəni stress səviyyəsini isə kəskin şəkildə aşağı salır. Təkamül psixologiyası göstərir ki, əgər ulu babalarımız bu yolla informasiya ötürməsəydilər, müasir böyük sivilizasiyaları qura bilməzdilər; burada yeganə təhlükəli məqam qeybətin özü deyil, onun qəsdən yalan məlumatlarla şəxsi qarayaxma və manipulyasiya alətinə çevrilməsidir.