Çaya və Meşəyə Hüquqi Şəxs Statusu Verən Xalq: Maorilərin Təbiətlə Bütövlük Fəlsəfəsi
Faktum.az xəbər verir ki, müasir hüquq sistemi əsrlər boyu təbiəti sadəcə insanın istifadə edə biləcəyi bir resurs, istismar olunacaq mülkiyyət obyekti kimi dəyərləndirib. Lakin qlobal ekoloji böhranın, iqlim dəyişikliyinin və biomüxtəlifliyin azalmasının pik həddə çatdığı bir dövrdə insansatrik hüquq anlayışı ciddi şəkildə sarsılmaqdadır. Məhz bu məqamda Yeni Zelandiyanın yerli xalqı olan Maorilərin minillik dünyagörüşü – Kaitiakitanga (təbiətin qəyyumluğu və qorunması) fəlsəfəsi qlobal hüquq düşüncəsində inqilabi bir dönüş nöqtəsinə çevrilir.
Maori mədəniyyətində insan təbiətin sahibi və ya hökmdarı deyil, onun ayrılmaz bir parçasıdır. Onların dilindəki “Ko au te awa, ko te awa ko au” (Mən çayam, çay da məndir) ifadəsi bu dərin bütövlüyü ən gözəl şəkildə özetləyir. Maorilər üçün çaylar, dağlar və nəhəng meşələr sadəcə təbii landşaft deyil, canlı ruhu olan, nəsil-nəsil onları bəsləyən müqəddəs əcdadlardır. Bu fəlsəfəyə görə, insanın təbiət üzərində ağalıq hüququ yoxdur; əksinə, insanın gələcək nəsillər adına təbiəti qorumaq və ona qəyyumluq etmək kimi mənəvi və sosial öhdəliyi vardır.
Bu qədim dünyagörüşünün müasir hüquq sisteminə inteqrasiyası isə dünya təcrübəsində görünməmiş bir presedent yaradıb. Maorilərin uzunillik mübarizəsi nəticəsində Yeni Zelandiya parlamenti Whanganui çayına və Te Urewera milli parkına (keçmiş meşə qoruğu) rəsmən insan kimi hüquqi şəxs statusu verib. Bu o deməkdir ki, çay və ya meşə artıq kiminsə mülkiyyəti deyil, öz hüquqları, öhdəlikləri və toxunulmazlığı olan müstəqil bir subyektdir. Hər hansı bir şirkət və ya fərd çayı çirkləndirdikdə, ona zərər vurduqda, bu, doğrudan doğruya bir insana qarşı törədilmiş cinayət kimi məhkəmə müstəvisində qiymətləndirilir. Çayın və meşənin hüquqlarını məhkəmələrdə qorumaq üçün isə Maori icmasının və dövlətin nümayəndələrindən ibarət xüsusi qəyyumlar şurası təyin edilib.
Maorilərin bu unikal hüquqi modeli günümüzdə qlobal ekoloji böhrandan çıxış üçün ən parlaq alət kimi dəyərləndirilir. Təbiəti “əşya” statusundan çıxarıb ona “hüquqi subyekt” statusu vermək, gələcək nəsillərin və planetimizin təhlükəsizliyini təmin etmək üçün təkcə ekoloji deyil, həm də hüquqi bir zərurətdir. Maori müdirikliyi bəşəriyyətə xatırladır ki, təbiəti qorumaq onu istismar etməkdən imtina edib, onunla tərəfdaşlıq və hörmət dilində danışmaqla mümkündür.