Səhranın Yazılmamış Qanunları

Bədəvilərdə Qonaq Hüququ və Namus Kodeksi

Faktum.az xəbər verir ki, Ərəbistan səhrasının sonsuz qum təpələri və amansız istisi hər hansı bir canlı üçün yaşamağın demək olar ki, imkansız olduğu ən sərt mühitlərdən biridir. Su resurslarının məhdud, təbiət şəraitinin isə amansız olduğu bu coğrafiyada əsrlər boyu köçəri həyat sürən Bədəvilər həyatda qalmaq üçün yalnız təbiətlə deyil, həm də öz aralarında unikal bir sosial nizam yaratmalı idilər. Rəsmi dövlət strukturlarının, polis və ya məhkəmə orqanlarının bulunmadığı bu ucsuz-bucaqsız çöllərdə nizamı saxlayan yeganə güc səhranın yazılmamış hüquq kodeksləri və dərinə kök salmış ənənələri olmuşdur.

Bu səhra hüququnun ən alilərindən və toxunulmaz prinsipindən biri “qonaqpərvərlik” və ya pənah gətirəni qoruma öhdəliyidir. Bədəvi mədəniyyətində bir şəxs — hətta o, qəbilənin ən qatı düşməni olsa bile — çadırın kəndirindən tutub pənah istəyərsə, ev sahibi onu qəbul etməyə məcburdur. “Üç gün və bir gecənin üçdə biri” qaydasına əsasən, qonaq bu müddət ərzində tam təhlükəsizlik, qida və sığınacaqla təmin olunur. Ev sahibi öz həyatı bahasına olsa belə, çadırına sığınan şəxsi qorumağı özü üçün ən ali namus və şərəf borcu hesab edir. Bu müddət bitdikdən və qonaq çadırdan təhlükəsiz məsafədə ayrıldıqdan sonra keçmiş ədavət yenidən qüvvəyə minə bilər, lakin çadırın kölgəsində olduğu müddətdə toxunulmazlıq mutləqdir.

Müasir hüquqşünaslar və antropoloqlar üçün Bədəvi adət hüququ (“urf”) heyrətamiz bir tədqiqat obyektidir. Təbii resursların çatışmadığı mühitdə bir fərdin təkbaşına yaşaması imkansız olduğundan, insanlıq dəyərlərinin və sosial dözümlülüyün qorunması həyati əhəmiyyət kəsb edirdi. Bu yazılmamış qanunlar bir tərəfdən qəbilələr arasında lazımsız qan tökülməsinin qarşısını alır, digər tərəfdən isə səhrada azan, ac-susuz qalan hər bir yolçu üçün avtomatik bir sığorta mexanizmi yaradırdı. Şərəf, namus və verdiyi sözə sadəqət Bədəvi üçün yazılı qanunun mətni deyil, onun cəmiyyətdəki varlığını müəyyən edən təməl dəyər idi.

Rəsmi institusional qanunların və rəqəmsal nəzarətin hökm sürdüyü müasir dünyamızda Bədəvilərin bu qədim səhra kodeksi bizə mühüm bir həqiqəti xatırladır: hüquq və ədalət yalnız kağız üzərində yazılan maddələrdən ibarət deyil. Həqiqi hüquq mədəniyyəti, ən çətin və amansız şartlar altında belə insanpərvərliyi, sığınana qucaq açmağı və mənəvi məsuliyyəti hər şeydən üstün tutmaq bacarığından doğur.