Beynimizin gizli yanacaq doldurma məntəqəsi
Kofein diqqətə, yuxuya və anksiyetəyə necə təsir edir?
Faktum.az xəbər verir ki, səhər oyanan kimi qəbul etdiyimiz ilk fincan qəhvə və ya çay təkcə xoş vərdiş deyil, mərkəzi sinir sistemimizə birbaşa təsir edən güclü psixoaktiv maddənin – kofeinin orqanizmə daxil olmasıdır. Dünyada hər gün milyardlarla insanın istifadə etdiyi bu maddə beynin kimyasına necə təsir edir, diqqətimizi necə artırır və yuxumuzu necə pozur?
Elmi tədqiqatlar bu suallara aydınlıq gətirir. Kofein beyində işləyərkən əsas hədəfi adenozin adlı neyrotransmitterdir. Gün ərzində oyanıq qaldığımız müddətdə beynimizdə təbii şəkildə adenozin toplanır. Bu maddə neyronların fəaliyyətini yavaşladır və beyinə “artıq yorulmusan, istirahət etməlisən” siqnalı göndərir. Kofeinin molekulyar quruluşu adenozinə çox oxşayır. O, beyindəki adenozin reseptorlarına bağlanaraq onları “aldadır” və həmin reseptorları bloklayır. Nəticədə yorğunluq siqnalı beyinə çatmır. Eyni zamanda, kofein dopamin və norepinefrin kimi xoşbəxtlik və enerji hormonlarının səviyyəsini artıraraq reaksiyalarımızı sürətləndirir, diqqəti cəmləməyə kömək edir. Lakin bu müvəqqəti stimulyasiyadır; kofeinin təsiri bitdikdə toplanmış adenozin bir anda reseptorlara hücum edir və insan özünü ikiqat yorğun hiss edir.
Kofeinin ən çox zərər vurduğu sahələrdən biri yuxu keyfiyyətidir. Kofeinin orqanizmdən yarı-parçalanma dövrü orta hesabla 4 ilə 6 saat arasında dəyişir. Bu o deməkdir ki, günorta saat 16:00-da içdiyiniz bir fincan qəhvənin hələ də yarısı axşam saat 22:00-da qanınızda dövr etməyə davam edir. Elmi araşdırmalar göstərir ki, gecə qəbul edilən kofein yuxunun ən dərin və bərpaedici mərhələsi olan “slow-wave” (ağır yuxu) fazasını əhəmiyyətli dərəcədə azaldır. İnsan fiziki olaraq yatsa belə, beyni tam dincələ bilmir. Bu isə səhər yorğun oyanmağa, diqqət dağınıqlığına və gün ərzində daha çox kofeyə ehtiyac duymağa səbəb olan qapalı zəncir yaradır.
Kofeinin beyinə təsirinin digər qaranlıq tərəfi onun yüksək dozalarda təşviş (anksiyete) səviyyəsini artırmasıdır. Çoxlu kofein qəbul etdikdə mərkəzi sinir sistemi həddindən artıq stimullaşır və bədən təbii olaraq “vuruş və ya qaç” (fight-or-flight) reaksiyasına keçir. Bu zaman ürək döyüntüsü sürətlənir, təzyiq qalxır, əllərdə əsmə və daxili narahatlıq hissi yaranır. Genetik olaraq kofeini gec metabolizə edən insanlar üçün hətta bir fincan güclü qəhvə belə panik ataq bənzəri simptomlara və güclü həyəcana səbəb ola bilər. Tibbi və elmi qurumların ümumi qəbul olunmuş tövsiyələrinə görə, sağlam bir yetişkin üçün gündəlik təhlükəsiz kofein miqdarı maksimum 400 milliqramdır (təxminən 3-4 fincan qəhvə). Kofeinin beyinə müsbət təsirlərindən faydalanmaq və zərərlərindən qorunmaq üçün onu günün ilk yarısında qəbul etmək, yatmazdan ən azı 6-8 saat əvvəl isə tərkibli içkilərdən imtina etmək ən düzgün yanaşmadır.