Zirvənin və kübarlığın əbədi simvolu
Bənövşəyi rəngin sirli tarixi və hökmdarların monopoliyası
Faktum.az xəbər verir ki, bu gün geyimdə və ya dizaynda adi bir seçim kimi gördüyümüz bənövşəyi rəng əsrlər boyu zənginliyin, əzəmətin və mütləq hakimiyyətin ən ali göstəricisi hesab olunub. Qədim dövrlərdən başlayaraq Roma imperatorları, Bizans hökmdarları və kilsə xadimləri bu rəngi yalnız özlərinə mənsub etmiş, adi insanların bənövşəyi paltar geyinməsi isə ağır cinayət və hətta edam səbəbi sayılmışdır. Bu rəngin yalnız hökmdarlara məxsus olmasının arxasında isə onun əldə edilməsinin ağlasığmaz dərəcədə çətin və baha başa gəlməsi dayanırdı.
Bənövşəyi rəngin (tarixdə Tir bənövşəyisi və ya “Kral bənövşəyisi” kimi tanınan) sirri Aralıq dənizi sahillərində yaşayan qədim Finikiya sivilizasiyasına dayanır. Bu pigment nə bitkilərdən, nə də adi torpaq minerallarından alınırdı; onun yeganə mənbəyi dənizdə yaşayan “Murex” adlı xüsusi mollyusk (dəniz ilbizləri) növü idi. İlbizin bədənindəki vəzilərdən cəmi bir neçə damcı şəffaf mayə ifraz olunurdu ki, bu mayə günəş işığı və hava ilə təmasda olduqda rəngini dəyişərək tünd bənövşəyi çalara çevrilirdi. Bir qram təmiz bənövşəyi boya əldə etmək üçün 10 mindən çox dəniz ilbizi tutulmalı və xüsusi proseslərdən keçirilməli idi. Bu ağır və uzun sürən istehsal prosesi həm də ətrafa dözülməz dərəcədə pis qoxu yaydığı üçün boyaqxanalar şəhərlərdən kənarda yerləşdirilirdi.
Məhz bu inanılmaz zəhmət və resurs tələbi bənövşəyi rəngin qiymətini qızıldan da baha etmişdi. Qədim Romada bənövşəyi rəngə boyanmış bir qram yun parça eyni çəkidə olan qızıldan ən azı üç dəfə baha qiymətləndirilirdi. İmperator Avreliyan hətta həyat yoldaşının bənövşəyi rəngli ipək şal almaq istəyinə “xəzinəni müflis edər” deyərək icazə verməmişdi. Bizans imperiyasında isə imperator ailəsində doğulan uşaqlara “Porphyrogenitus” (Bənövşəyi otaqda doğulmuş) titulu verilirdi, çünki sarayın xüsusi doğum otağının divarları bənövşəyi daşlarla bəzədilirdi.
Bənövşəyi rəngin bu monopoliyası və mistik əzəməti 1856-cı ilə – 18 yaşlı ingilis kimyaçısı Uilyam Henri Perkin təsadüfən ilk sintetik boyanı (“Möv”) kəşf edənədək davam etdi. Malyariya dərmanı kəşf etməyə çalışarkən sintetik bənövşəyi rəng alan Perkin, bu rəngin kütləvi istehsalına yol açdı. Bununla da əsrlər boyu yalnız imperatorların və kralların əlində olan bu dəbdəbəli rəng nəhayət hər kes üçün əlçatan oldu.