İflicə səbəb olan dəhşətli bəla
Poliomielit xəstəliyinin tarixi və tibbin böyük zəfəri
Faktum.az xəbər verir ki, bəşəriyyət tarixi böyük epidemiyalar və ölümcül viruslarla mübarizə salnaməsidir. Bu xəstəliklər arasında xüsusilə uşaqları hədəf alan, onları ömürlük şikəst edən və ya nəfəs əzələlərini iflic edərək boğulub ölmələrinə səbəb olan poliomielit (uşaq iflici) ən vahiməli fəlakətlərdən biri hesab olunurdu. 20-ci əsrin ortalarına qədər minlərlə insanın kabusuna çevrilən bu xəstəliyin kökünün kəsilməsi müasir tibb elminin ən böyük zəfərlərindən biridir.
Poliomielit mərkəzi sinir sistemini, xüsusən də onurğa beyninin hərəki neyronlarını zədələyən, fekal-oral (çirklənmiş su və qida) yolla sürətlə yayılan təhlükəli virus xəstəliyidir. Virus bədənə daxil olduqdan sonra sürətlə çoxalır və qan dövranı vasitəsilə sinir sisteminə çatır. Xəstəliyə yoluxanların böyük hissəsi bunu yüngül qrip simptomları ilə keçirsə də, hər 200 nəfərdən birində virus sinir hüceyrələrini məhv edərək ayaqlarda və ya bütün bədəndə geri dönməz iflicə yol açırdı. Ən ağır hallarda isə tənəffüs əzələləri sıradan çıxır və xəstələr yalnız “dəmir ağciyər” (Iron Lung) adlı nəhəng mənfi təzyiqli kapsulların içində yaşamağa məcbur qalırdılar.
1940-cı və 1950-ci illərdə dünyanın bir çox ölkəsində, xüsusilə də ABŞ və Avropada poliomielit epidemiyası pik həddə çatdı. Yay aylarında uşaqların kütləvi yoluxmasının qarşısını almaq üçün hovuzlar, kinoteatrlar və məktəblər bağlanırdı. Lakin tibb dünyasının fədakar alimləri bu dəhşətli virus qarşısında təslim olmadılar. 1955-ci ildə amerikalı həkim və virusoloq Jonas Salk tərəfindən tərkibində öldürülmüş virus olan ilk poliomielit vaksini (IPV) elan edildi. Vaksının effektivliyi sübut olunan kimi Salk hər kəsin bu vaksindən faydalanması üçün patent hüququndan imtina etdi və tarixə böyük bir humanizm nümunəsi yazdı. Müsahibələrinin birində ondan “Bu vaksinin patenti kimə məxsusdur?” soruşulduqda, Salk “İnsanlara… Günəşi patentləşdirmək olarmı?” cavabını vermişdi.
Bir neçə il sonra, 1961-ci ildə digər görkəmli alim Albert Sabin tərəfindən damcı şəklində ağızdan qəbul edilən canlı zəiflədilmiş vaksin (OPV) kəşf edildi. Sabinin vaksini həm daha ucuz, həm də kütləvi peyvəndləmə üçün istifadəsi daha rahat idi. Bu iki dahi alimin kəşfi sayəsində dünya miqyasında qlobal peyvəndləmə kampaniyalarına başlanıldı. Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) və beynəlxalq qurumların birgə səyi nəticəsində 1988-ci ildə dünyada 350 min poliomielit halı qeydə alındığı halda, bu gün xəstəlik 99%-dən çox azaldılaraq tam yox olmaq həddinə çatdırılıb. Poliomielit üzərində qazanılan bu parlaq qələbə vaksinasiyanın insan həyatını qurtarmaqdakı əvəzsiz gücünü bir daha bütün dünyaya sübut etdi.