Mütləq Nəzarətin İllüziyası
Panoptikon Konsepsiyasından Müasir Rəqəmsal Cəmiyyətə
Faktum.az xəbər verir ki, XVIII əsrin sonlarında ingilis filosofu və hüquqşünası Ceremi Bencam (Jeremy Bentham) tərəfindən təklif edilən “Panoptikon” (Panopticon) həbsxana modeli, təkcə memarlıq layihəsi kimi qalmamış, müasir sosiologiya və fəlsəfədə nəzarət, hakimiyyət və fərdi azadlıqların məhdudlaşdırılması mövzusunda ən fundamental konsepsiyalardan birinə çevrilmişdir. Bencamın ideyası mərkəzində uca bir nəzarət qülləsi olan dairəvi həbsxana binası idi. Qüllədəki gözətçi bütün kameralarda olan dustaqları istənilən an görə bilirdi, lakin pəncərələrin xüsusi işıqlandırılması səbəbindən dustaqlar gözətçinin onları izləyib-izləmədiyini görə bilmirdilər.
Bu sistemin əsas psixoloji mexanizmi görünməyən nəzarətin daxililəşdirilməsi idi. Dustağın hər an izləndiyini düşünməsi, onu heç bir fiziki güc tətbiq edilmədən belə özünü intizamlı aparmağa və hakimiyyətə tabe olmağa vadar edirdi. Məşhur fransız filosofu Mişel Fuko (Michel Foucault) 1975-ci ildə nəşr olunan “Nəzarət etmək və cəzalandırmaq” (Discipline and Punish) əsərində Panoptikon modelini müasir intizam cəmiyyətlərinin — məktəblərin, xəstəxanaların, fabrik və hərbi hissələrin fəaliyyət prinsipi kimi təhlil etdi. Fukoya görə, müasir cəmiyyətlərdə güc artıq fiziki zorakılıqla deyil, davamlı gözət və nəzarət illüziyası ilə həyata keçirilir.
XXI əsrdə rəqəmsal texnologiyaların, süni intellektin və sosial şəbəkələrin sürətli inkişafı Panoptikon konsepsiyasını yeni – “Rəqəmsal Panoptikon” (və ya Super-Panoptikon) mərhələsinə daşımışdır. Bu gün küçələrdəki üzitoma kameraları, smartfonlar, internet axtarışları, sosial media alqoritmləri və böyük verilənlər (Big Data) vasitəsilə fərdlərin hər bir addımı, tərcihləri və hərəkətləri izlənilir. Ən dəhşətlisi isə odur ki, müasir insan klassik Panoptikondakı məhbuslardan fərqli olaraq, öz rəqəmsal məlumatlarını və şəxsi həyatını könüllü şəkildə sosial platformalara təqdim edir. Benthamın iki əsr əvvəl irəli sürdüyü nəzarət modeli, günümüzdə şəxsi həyatın sərhədlərini tamamilə şəffaflaşdıraraq rəqəmsal gözetim cəmiyyətinin real mənzərəsini ortaya qoyur.