Qızıl dövrün pərdəarxası: Bakı milyonçularının gizli vəsiyyətləri və xeyriyyəçilik sirləri
XIX əsrin sonu, XX əsrin əvvəllərində Bakı təkcə neft bumu ilə deyil, həm də dünyaya səs salan xeyriyyəçilik mədəniyyəti ilə tanınırdı.
Faktum.az Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Murtuza Muxtarov və Aşurbəyovlar ailəsinin rəsmi arxivlərin tozlu rəflərində qalan, üzərində illərlə gizlilik pərdəsi saxlanmış vəsiyyətlərini və az bilinən xeyriyyəçilik sirlərini təqdim edir.
Böyük xeyriyyəçi Hacı Zeynalabdin Tağıyevin ən böyük sirri onun vəsiyyətnamələrində və xeyriyyə fondlarında tətbiq etdiyi unikal idarəçilik sistemi idi. Tağıyev təkcə sağlığında məktəblər açmır, həm də ölümündən sonra bu müəssisələrin yaşaması üçün gizli bir maliyyə zənciri qururdu. Belə ki, onun vəsiyyətinə əsasən, şəxsi mülklərindən və fabriklərindən gələn gəlirlərin müəyyən bir faizi birbaşa müsəlman qızların təhsili və xaricdə oxuyan tələbələr üçün yaradılmış xüsusi toxunulmaz hesablara köçürülürdü. Sovet işğalından sonra onun rəsmi vəsiyyətnaməsi arxivlərdən silinsə də, xarici banklarda onun təqaüd proqramları üçün ayırdığı bəzi gizli vəsaitlərin 1920-ci illərin ortalarına qədər Avropada təhsil alan azərbaycanlı tələbələrə gizli yollarla çatdırıldığı barədə faktlar mövcuddur.
Murtuza Muxtarovun xeyriyyəçilik fəlsəfəsi isə tamamilə fərqli bir sirri gizlədirdi – o, etdiyi böyük yardımların heç birinin mətbuatda işıqlandırılmasına, adının qabardılmasına icazə vermirdi. Bu gün Bakının memarlıq incisi sayılan “Səadət sarayı”nı həyat yoldaşı Liza xanıma hədiyyə edən Muxtarov, vəsiyyətində mülklərinin böyük bir hissəsini tək tərəfli qaydada Bakı və ətraf kəndlərdəki kimsəsiz uşaqlar üçün sığınacaqların tikilməsinə ayırmışdı. Onun xeyriyyəçilik qərarlarında ən maraqlı məqam isə dinindən və millətindən asılı olmayaraq, istedadlı gənclərin təhsilinə pul ayırması və bunu edərkən imzaladığı müqavilələrə “bu yardım gizli qalmalıdır” bəndini daxil etməsi idi.
Aşurbəyovlar nəslinin, xüsusilə də Teymur bəy Aşurbəyovun vəsiyyəti isə bütöv bir icmanın sosial təminatını əhatə edirdi. Aşurbəyovlar Bakı quberniyasında tikdirdikləri xəstəxanaların və məscidlərin gələcəkdə heç bir dövlət məmuru və ya kənar şəxs tərəfindən satılmaması, təyinatının dəyişdirilməməsi üçün onları şəriət qanunlarına uyğun olaraq strictly “vaqf” (ictimai mülkiyyət) statusu ilə vəsiyyət edirdilər. Teymur bəyin gizli vəsiyyətlərində Sabunçu və Balaxanı ərazisindəki neft quyularının bir hissəsinin gəliri birbaşa yerli işçilərin ailələrinə, dul qalmış qadınlara və yetimlərə paylanmaq üçün xüsusi qəyyumlara tapşırılmışdı.
Faktum.az qeyd edir ki, sovet imperiyası bu milyonçuların var-dövlətini müsadirə etsə də, onların Bakının memarlığına, təhsilinə və insanına qoyduqları mənəvi sərmayəni və gizli vəsiyyətlərindəki o böyük vicdan borcunu tarixdən silə bilmədi.