Yuxu iflici: Gecələr üzərimizə çökən “qarabasma”nın qorxulu elmi izahı

Faktum.az  xəbər verir ki, əsrlər boyu müxtəlif xalqların mifologiyasında “qarabasma”, “cin basması” və ya mistik varlıqların hücumu kimi qələmə verilən, insanın gecə yarı qəfildən oyanıb hərəkət edə bilməməsi və sinəsində ağır bir yük hiss etməsi kabusu müasir nevrologiya və yuxu tibbi tərəfindən tamamilə elmi şəkildə sübut olunmuş bir bioloji nasazlıqdır. Tibb elmində “yuxu iflici” (sleep paralysis) adlanan bu qorxulu vəziyyət əslində ruhani və ya metafizik bir hadisə deyil, sadəcə olaraq beynimizin oyanma fazası ilə bədənimizin əzələ idarəetmə mərkəzinin bir-biri ilə eyni saniyədə sinxronlaşa bilməməsi, yəni beynin bədəndən bir neçə dəqiqə tez oyanması nəticəsində yaranan müvəqqəti neyrobioloji xaosdur.

İnsan yuxuya gedərkən REM (sürətli göz hərəkətləri) mərhələsinə daxil olur ki, məhz bu fazada biz ən real və emosional yuxularımızı görməyə başlayırıq; bu zaman beynimiz bizi qorumaq üçün möcüzəvi bir müdafiə mexanizmini işə salır və onurğa beyninə siqnal göndərərək bütün bədən əzələlərini müvəqqəti olaraq tam iflic vəziyyətinə gətirir. Bu neyroloji bloklanmanın məqsədi insanın yuxuda qaçarkən, yıxılarkən və ya kimləsə vuruşarkən real çarpayıda da eyni hərəkətləri təkrarlamasının və özünə fiziki xəsarət yetirməsinin qarşısını almaqdır. Lakin bəzən stress, həddindən artıq yorğunluq, nizamsız yuxu rejimi və ya kürəyiüstə yatmaq səbəbindən bu mexanizmdə ciddi bir nasazlıq yaranır; beyin REM fazasından qəfildən çıxıb tam şüurlu şəkildə oyanır, lakin bədən hələ də iflic rejimində qalır. İnsan gözlərini açır, ətrafı görür, otaqdakı əşyaları dərk edir, lakin beynin bədənə göndərdiyi “əlimi tərpət”, “ayağa qalx” komandaları əzələlərə çatmır və bu saniyələrdə bədəndə qorxu və panika hissi pik həddə çatır.

Faktum.az xəbər verir ki, yuxu iflicini daha da qorxulu edən və insanları mistik qüvvələrə inanmağa vadar edən ən böyük neyroloji faktor bu vəziyyət zamanı yaranan güclü vizual və eşitmə halüsinasiyalarıdır. Tam oyanmamış beyin hələ də yuxu görməyə (REM fazasına) davam etdiyi və eyni zamanda real dünyanı gördüyü üçün bu iki reallığı bir-birinə qarışdırır və qorxu mərkəzi olan amiqdala dərhal həyəcan təbili çalaraq otağın qaranlıq künclərində qara kölgələr, üstünüzə doğru gələn varlıqlar və ya qəribə pıçıltı səsləri uydurmağa başlayır. Üstəlik, iflic vəziyyətində tənfəssüs əzələləri də minimum rejimdə işlədiyindən insan dərindən nəfəs ala bilmir və bu fiziki sıxılmanı beynimiz “sinəmin üzərində kimsə əyləşib məni boğur” şəklində interpretasiya edərək qorxu ssenarisini tamamlayır. Nevroloqlar sübut edir ki, bir neçə saniyədən 3-4 dəqiqəyə qədər davam edən yuxu iflici bədənə heç bir fiziki zərər vurmur və bu tələdən çıxmağın ən effektiv elmi yolu panikaya düşmədən, göz bəbəklərini sürətlə sağa-sola hərəkət etdirmək və ya ayaq barmaqlarını güclə tərpətməyə çalışaraq beynin bədənə yenidən “faktiki oyanma” siqnalı göndərməsini təmin etməkdir.