Tarixin ilk meqa-korporasiyası: Britaniya Şərqi Hindistan Şirkəti
Faktum.az xəbər verir ki, 1600-cü ildə İngiltərə kraliçası I Elizabetin fərmanı ilə Asiya ilə ticarət monopoliyasını ələ keçirmək üçün qurulan Britaniya Şərqi Hindistan Şirkəti (East India Company — EIC), dünya tarixində sadəcə bir kommersiya müəssisəsi deyil, həm də bütöv bir altqitəni idarə edən ilk və ən böyük meqa-korporasiya kimi iz buraxıb. Ədviyyat, ipək, pambıq, çay və tiryək ticarəti ilə fəaliyyətə başlayan şirkət, qısa müddətdə nəhəng maliyyə gücünə çatarak öz xüsusi ordusunu, donanmasını və vergi sistemini formalaşdırdı. XVIII əsrin ortalarında, xüsusən 1757-ci il Plessi döyüşündən sonra Böyük Britaniya dövlətindən belə müstəqil şəkildə Hindistanın inzibati və hərbi nəzarətini ələ keçirən EIC, pik nöqtəsində Britaniya ordusundan iki dəfə böyük – təxminən 260 min nəfərlik şəxsi nizami orduya sahib idi.
Şirkət əsr yarım boyunca həm nəhəng gəlirlər əldə etdi, həm də çay və tiryək ticarəti uğrunda Çinlə Tiryək müharibələrinin alovlanmasına, ABŞ-da “Bostan çay qonaqlığı” ilə müstəqillik qığılcımının vurulmasına və Hindistanda dəhşətli aclıqlara səbəb oldu. Lakin 1857-ci ildə Hindistanda baş verən böyük Xalq Üsyanından (Sipahilər üsyanı) sonra Britaniya tacı idarəçiliyin tək bir şirkətin əlində qalmasının böyük risk olduğunu gördü. 1858-ci ildə çıxarılan qərarla şirkətin bütün səlahiyyətləri və Hindistanın idarəçiliyi birbaşa Britaniya İmperiyasına devredildi, 1874-cü ildə isə bu tarixi korporasiya rəsmən ləğv olundu. Şərqi Hindistan Şirkəti, müasir səhmdar cəmiyyətlərin və korporativ kapitalizmin təməlini qoymaqla yanaşı, bir şirkətin nə qədər təhlükəli siyasi və hərbi gücə çevrilə biləcəyinin tarixdəki en bariz nümunəsidir.