Son mənzilə ötürmənin psixologiyası

İnsanlar niyə ölülərlə bağlı bu qədər fərqli mərasimlər yaradıblar?

Faktum.az xəbər verir ki, bəşəriyyət var olduğu ilk gündən etibarən ölülərini uğurlamaq üçün saysız-hesabsız, bəzən bir-birinə tamamilə zidd olan rituallar və mərasimlər formalaşdırıb.

Kimisi doğmasını torpağın dərinliklərinə tapşırır, kimisi tonqalda yandıraraq külünü müqəddəs çaylara tökür, Tibetdəki “səma dəfni” ənənəsində olduğu kimi kimisi cəsədi dağların zirvəsində qurd-quşa həvalə edir, Madaqaskarda tətbiq olunan “Famadihana” ritualında isə insanlar müəyyən illərdən bir əcdadlarının sümüklərini məzardan çıxarıb təzə kəfənə bürüyərək onlarla rəqs edirlər.

İlk baxışda təəccüblü və ya anlaşıqsız görünən bu müxtəlifliyin arxasında daxili psixoloji ehtiyaclar, dini-mifoloji inanclar, coğrafi məcburiyyətlər və cəmiyyətin nizamını qorumaq məqsədi dayanır. Antropoloqlar və sosioloqlar bildirirlər ki, dəfn ritualları ölən insandan daha çox geridə qalanların ruhi sağalması və həyata davam edə bilməsi üçün kəşf edilmiş unikal sosial mexanizmdir. Bu vəziyyətin təməlində ilk növbədə “keçid ritualı” (Rite of Passage) durur; insan psixologiyası ani və böyük itkiləri dərhal qəbul edə bilmir, buna görə də müəyyən olunmuş formal mərasimlər, ağılar və vasiyyətlər vasitəsilə beyin ölüm faktını tədricən həzm edir və itki ilə barışır. Eynilə, müxtəlif dinlərdəki ruhun o biri dünyaya keçidi, təmizlənməsi və ya reinkarnasiyası haqqındakı inanclar mərasimlərin formasını birbaşa müəyyənləşdirir.

Coğrafiya və təbii şərait də bu ritualların formalaşmasında həlledici rol oynayıb; məsələn, torpağın donmuş olduğu sərt iqlimlərdə və ya odun ehtiyatının bol olmadığı qayalıq dağlıq ərazilərdə torpağa basdırmaq imkansız olduğundan “səma dəfni” və ya tonqalda yandırma kimi üsullar yaranıb. Eyni zamanda dəfn mərasimləri cəmiyyətin həmrəyliyini göstərir; bir insanın ölümü ilə icmada açılan emosional boşluq digər insanların bir araya gəlməsi, çörək kesməsi və dərdi bölüşməsi ilə doldurulur. Mütəxəssislər vurğulayırlar ki, formal qaydalar və simvollar necə dəyişir-dəyişsin, bütün dəfn rituallarının mərkəzində tək bir bəşəri arzu dayanır: həyata və insana hörmət göstərmək, sevdiyimiz insanı şərəflə uğurlamaq və ölümün soyuq dözülməzliyini məna ilə istiləşdirmək.